ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਜਨਮ: 21 ਜੁਲਾਈ 1915
ਬਦਾਉਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
ਮੌਤ:24 ਅਕੂਬਰ 1991
ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ
ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ:ਲੇਖਕ
ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ:ਭਾਰਤੀ
ਭਾਸ਼ਾ:ਉਰਦੂ
ਵਿਧਾ:ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ
ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ:ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਲਹਿਰ
ਦਸਤਖਤ:IsmatChugtai Autograph.jpg
ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ ਲਿਹਾਫ਼, ਫਿਲਮ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ

ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ (21 ਜੁਲਾਈ 1915 - 24 ਅਕੂਬਰ 1991) ਉਰਦੂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦੇ ਚਾਰ ਥੰਮਾਂ (ਸਾਅਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[1] ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭਿਆ। ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਅਤੇ ਮੰਟੋ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦਲੇਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਨ, ਵਾਜਦਾ ਤਬੱਸੁਮ ਅਤੇ ਕੁੱਰਤੁਲਏਨ ਹੈਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਬੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਨਾਰੀ ਕਾਮੁਕਤਾ, ਮਧਵਰਗੀ ਭੱਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਰ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕੀਤੀ। [2]

ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਗਸਤ 1915 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਦਾਯੂੰ ਵਿਖੇ ਨੁਸਰਤ ਖਾਨਮ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਕ਼ਾਸਿਮ ਬੇਗ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਕੋਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਸ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਵੀੰ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿਵਿਲ ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਜੋਧਪੁਰ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ 'ਚ ਸੀ। ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਸਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਜ਼ੀਮ ਬੇਗ ਚੁਗ਼ਤਾਈ, ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਗਰਾ ਆ ਗਿਆ।[3]

ਚੁਗ਼ਾਤਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੁਮੈਨ'ਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਇਸਾਬੇਲਾ ਥੋਬਰਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੈਚੁਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੀਤਾ।[4] ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ, 1936 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਲੇਖਿਕਾ ਰਾਸ਼ਿਦ ਜਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।"[5][6] ਚੁਗਤਾਈ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ[ਸੋਧੋ]

ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਾਤਾਈ[ਸੋਧੋ]

ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ[ਸੋਧੋ]

Film
ਸਾਲ ਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾ Notes
1948 ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਕ
1948 ਜ਼ਿੱਦੀ
1950 ਆਰਜ਼ੂ
1951 ਬੁਜ਼ਦਿਲ
1952 ਸ਼ੀਸ਼ਾ
1953 ਫ਼ਰੇਬ Also co-director
1954 ਦਰਵਾਜ਼ਾ
1955 ਸੋਸਾਇਟੀ
1958 ਸੋਨੇ ਕੀ ਚਿੜੀਆ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ
1958 Lala Rukh ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ
1966 ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਏਂਗੀ
1973 ਗਰਮ ਹਵਾ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਸਟੋਰੀ ਅਵਾਰਡ (ਕੈਫ਼ੀ ਆਜ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ)
1978 ਜਨੂਨ ਮਿਰੀਅਮ ਲਾਬਾਦੁਰ ਕੈਮਿਓ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ

ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਸਾਲ ਕਾਰਜ ਅਵਾਰਡ ਸ਼੍ਰੈਣੀ ਸਿੱਟਾ Ref.
1974 ਤੇਰੀ ਲਕੀਰ ਗ਼ਾਲਿਬ ਅਵਾਰਡ ਬੈਸਟ ਉਰਦੂ ਡਰਾਮਾ ਜੇਤੂ [7]
1974/75 ਗਰਮ ਹਵਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਫੌਰ ਬੈਸਟ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ
ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਬੈਸਟ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਰਾਜ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ
1976 ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਵਾਰਡ ਪਦਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜੇਤੂ [8]
1979 ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਰਦੂ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਮਖਦੂਮ ਸਾਹਿਤਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ
1982 ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ [9]
1990 ਰਾਜਸਥਾਨ ਉਰਦੂ ਅਕਾਦਮੀ Iqbal Samman ਜੇਤੂ [9]


ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹ[ਸੋਧੋ]

  • ਚੋਟੇਂ
  • ਛੁਈਮੁਈ
  • ਏਕ ਬਾਤ
  • ਕਲੀਆਂ
  • ਏਕ ਰਾਤ
  • ਦੋ ਹਾਥ ਦੋਜ਼ਖੀ
  • ਸ਼ੈਤਾਨ

ਨਾਵਲ[ਸੋਧੋ]

  • ਟੇਢੀ ਲਕੀਰ
  • ਜਿੱਦੀ
  • ਏਕ ਕਤਰਾ ਏ ਖੂਨ
  • ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ
  • ਮਾਸੂਮਾ
  • ਬਹਰੂਪ ਨਗਰ
  • ਸੈਦਾਈ
  • ਜੰਗਲੀ ਕਬੂਤਰ
  • ਅਜੀਬ ਆਦਮੀ
  • ਬਾਂਦੀ

ਆਤਮਕਥਾ[ਸੋਧੋ]

  • ਕਾਗਜੀ ਹੈਂ ਪੈਰਾਹਨ

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. http://www.veerpunjab.com/page.php?id=412
  2. Urdu Studies
  3. Parekh, Rauf (30 August 2015). "Essay: Ismat Chughtai: her life, thought and art". Dawn. Archived from the original on 6 December 2017. Retrieved 24 April 2018.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  4. Bhandare, Namita (11 November 2014). "The fine print of the AMU Library row". Mint. Archived from the original on 12 October 2017. Retrieved 24 April 2018.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  5. Bahuguna, Urvashi (15 August 2017). "Born on India's future Independence Day, Ismat Chughtai wrote of the world she saw, not aspired to". Scroll.in. Archived from the original on 16 October 2017. Retrieved 25 April 2017.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  6. McLain, Karline. "The Fantastic as Frontier: Realism, the Fantastic and Transgression in Mid-Twentiet century Urdu fiction" (PDF). University of Texas, Austin. Archived from the original (PDF) on 4 December 2013. Retrieved 11 January 2012.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. "List of winners of Ghalib Award in Urdu, 1976 onwards". Ghalib Institute. Archived from the original on 20 October 2013. Retrieved 15 May 2018. 
  8. "Previous Awardees". Padma Awards. Archived from the original on 23 April 2018. Retrieved 23 April 2018.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  9. 9.0 9.1 Khan, Hafiza Nilofar (2008). Treatment of a Wife's Body in the Fiction of Indian Sub-Continental Muslim Women Writers. (The University of Southern Mississippi, PhD dissertation). p. 11. OCLC 420600128. 

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]