ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਜ਼ੈਲਦਾਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ

ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ (ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ) ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਕਾਈ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਜ਼ੈਲ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਅਫਸਰ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ, ਕਬੀਲੇ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ-ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।[1][2] ਹਰੇਕ ਜ਼ੇਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਯੂਨਿਟ ਸੀ, ਜੋ 40 ਤੋਂ 100 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।[3] : ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੰਬੜਦਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ (ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜਾਂ ਸਫ਼ੈਦ ਕਾਲਰ ਪਤਵੰਤੇ) ਕਰਦੇ ਸਨ।[1][2] ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਮਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਲੰਬੜਦਾਰ ਅਤੇ ਸਫੇਦਪੋਸ਼ ਨੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।[2] ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਲੰਬੜਦਾਰ (ਪਿੰਡ ਮੁਖੀ) ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। [4]

ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।[5] ਇਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।[2] ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।[2]

ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ ਨਿਪਟਾਰਾ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੈਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਅਫਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਅਧੀਨ,[1] ਨੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ੇਲ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[1] ਜ਼ੈਲਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ (ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਜਾਤ ਜਾਂ ਕਬੀਲੇ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹੱਦ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ।[5] : 97-98 [2][6] ਇੱਕ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਅਣਗਹਿਲੀ ਲਈ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਜਾਂ ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਟਾਉਣਾ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ।[7]

ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਾਨਾ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਲਈ ਮਿਹਨਤਾਨਾ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਰਕਮ[8] ਦੀ ਜੀਵਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਰਾਂਟ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ।[9] ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੀ, ਇੰਤਕਾਲ,  ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ, ਸਬੰਧਤ ਵਿਵਾਦ ਹੱਲ, ਆਦਿ। ਹੋਰ ਕਰਤੱਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਅਫਸਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲੀਆ ਨਿਪਟਾਰਾ, ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ[1]

ਸਫੇਦਪੋਸ਼[ਸੋਧੋ]

ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਨ inams, ਜਾਂ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰਧ- ਵਿਰਾਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਫੇਦਪੋਸ਼ੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਰਧ-ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[9]

ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ[ਸੋਧੋ]

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ੈਲਾਂ, ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਫੇਦਪੋਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 1962 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ੈਲਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[10]

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1930, Punjab Settlement Manual, Punjab Government publications, point 235 and 578-282 on page 115, 272-273.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Tan Tai Yong, 2005, "The Garrison State: The military, government and society in Colonial Punjab, 1849 - 1947.", SAGE Publications, page 118-119, ISBN 0761933360.
  3. The Indian Making of mewat, Ismail khan, Permanent Black
  4. Rajit K. Mazumder, 2003, "The Indian Army and the Making of Punjab.", Permanent Black, page 97, ISBN 8178240599.
  5. 5.0 5.1 The Indian Army and the Making of Punjab, Rajit K. Mazumder, Permanent Black
  6. Om Prakash Aggarawala, 1936, "The Punjab Land Revenue Act: Act XVII of 1887 : with a Commentary", Lahore Law Depot, page 155.
  7. Om Prakash Aggarawala, 1936, "The Punjab Land Revenue Act: Act XVII of 1887 : with a Commentary", Lahore Law Depot, page 140.
  8. Revised Settlement of Hisar District, p. 37-40
  9. 9.0 9.1 Final Report of Revised Settlement, Hoshiarpur District, 1879–84 By J. A. L. Montgomery
  10. Haryana Gazetteers Organization (1987). "Gazetteer of India: Haryana, Hisar, pp.168" (PDF). Chandigarh: Controller of Printing and Stationery.
  11. Kapur Singh Ghuman, 1972, "Zaildar".
  12. "IMDB Zaildar"