ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ
ਸਥਿਤੀ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
ਗੁਣਕ 26°29′14″N 74°33′15″E / 26.48722°N 74.55417°E / 26.48722; 74.55417ਗੁਣਕ: 26°29′14″N 74°33′15″E / 26.48722°N 74.55417°E / 26.48722; 74.55417
ਮੁਢਲੇ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਲੁਨੀ ਨਦੀ
ਮੁਢਲੇ ਨਿਕਾਸ ਲੂਣੀ ਨਦੀ
ਵਰਖਾ-ਬੋਚੂ ਖੇਤਰਫਲ 22 km2 (8.5 sq mi)
ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ
ਖੇਤਰਫਲ 22 km2 (8.5 sq mi)
ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 8 ਮੀ (26 ਫ਼ੁੱਟ)
ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ 10 ਮੀ (33 ਫ਼ੁੱਟ)
ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 790,000 cubic metres (28,000,000 cu ft)
ਤਲ ਦੀ ਉਚਾਈ 530 ਮੀ (1,740 ਫ਼ੁੱਟ)
ਬਸਤੀਆਂ ਪੁਸ਼ਕਰ

ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਰੋਵਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਤੀਰਥ-ਰਾਜ” ਦੱਸਿਆ ਹੈ - ਜਲ-ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ 52 ਨਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਝੀਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ), ਜਿਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਝੀਲ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨੇ ਝੀਲ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ' ਤੇ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਸਰਕਾਰ ਡੀ-ਸਿਲਟਿੰਗ, ਡੀ-ਵੇਡਿੰਗ, ਵਾਟਰ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਵਣ-ਘਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।

ਭੂਗੋਲ[ਸੋਧੋ]

ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਸਬੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਅਰਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਨਾਗ ਪਰਬਤ ("ਸੱਪ ਪਹਾੜ") ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਦੀ 650–856 ਮੀਟਰs (2,133–2,808 ਫ਼ੁੱਟ) ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ 650–856 ਮੀਟਰs (2,133–2,808 ਫ਼ੁੱਟ) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8.7 ਮੀਲ) 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਕਲੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਉਜਾੜ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।[1][2] "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਝੀਲ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਸੈਕਰੇਡ ਲੇਕ" ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[3]

ਮੌਸਮ[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਖੇਤਰ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗਰਮ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਈ ਅਤੇ ਜੂਨ ਦੇ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 45 45 C (113. F) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 25-10 °C (77–50 °F) ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਔਸਤਨ ਬਾਰਸ਼ 400-600 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (16-24 ਇੰਚ) ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[2]

ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲਾ[ਸੋਧੋ]

24 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਮਾ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ' ਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚੁੱਭੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲੇ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚੁੱਭੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਇੱਕ ਅਨੌਖਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਅਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਵਿੱਚ 11 ਵਾਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਮਾ - ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦਿਨ (ਅਕਤੂਬਰ - ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲਾ ਦਿਨ ਮੇਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ। ਸਾਧੂ, ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼, ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲਾ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਊਠ ਮੇਲਾ ਵੀ ਹੈ।[4] ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਰੌਚਕ ਊਠ ਮੇਲਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 2 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ 50,000 lsਠਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[5] ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਊਠ ਬਹੁਤ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਝਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰੇਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗੀਨ ਵਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨੀਮਾ 'ਤੇ ਮੇਲਾ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਦੀ ਝੀਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਆਰਟੀਡੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਮਿਊਂਸਪਲ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ। ਮੇਲਾ ਇੱਕ ਰੰਗਾਰੰਗ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ, ਊਠਾਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਮੇਲਾ ਵੀ ਹੈ।[6][7] ਰੱਸਾ ਕੱਸੀ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਨੋਰੰਜਕ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਰਾਜਸਥਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਮੈਚ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ।[8]

ਨੋਟ[ਸੋਧੋ]

  1. "Pushkar Lake". Eco India. Retrieved 2010-01-23. 
  2. 2.0 2.1 City Development Plan for Ajmer and Pushkar p. 196
  3. M.S.Reddy and N.V.V.Char. "Management of Lakes in India" (pdf). Annex 2 Classification of Lakes in India. World Lakes Org. p. 20. 
  4. Pippa de Bruyn; Keith Bain; Niloufer Venkatraman; Shonar Joshi. Frommer's India. Frommer's. Frommer's. pp. 437, 440. ISBN 9780470169087. 
  5. Isha Manchanda (23 January 2010). "Camel Kingdom". 7 (03). Archived from the original on 24 January 2010. Retrieved 2 February 2010. 
  6. Bhalla, Kartar Singh (2005). Let's Know Festivals of India. Pushkar Fair. Star Publications. ISBN 8176501654. Retrieved 2010-01-25. 
  7. "Rajasthan Infrastructure Agenda "2025"" (PDF). Pushkar. Price Waterhouse Cooper. p. 44. Archived from the original (PDF) on 2011-07-21. 
  8. Bradnock, Roma (2004). Footprint India. Pushkar: Sights. Footprint Travel Guides. pp. 354–355. ISBN 1904777007. Retrieved 2010-01-26. 

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  • "Assessment of Physico-Chemical Characteristics and Suggested Restoration Measures for Pushkar Lake, Ajmer Rajasthan (India)". Proceedings of International Conference TAAL 2007 held at Jaipur. Paper P 341 Poster Seesion II, Proceedings of International International Seminar titled TAAL 2007. Ministry of Environment and Forests Government of India. 
  • "Rajasthan Tourism Guide for Ajmer and Pushkar". Pushkar Lake. National Informatics Centre. July 2006. pp. 195–356. Archived from the original (pdf) on 2009-04-09. Retrieved 2010-01-24.