ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ
| ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ | |
|---|---|
 ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜ | |
| Highest point | |
| Peak | ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ, ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ |
| ਉਚਾਈ | 1,722 m (5,650 ft) |
| ਗੁਣਕ | 24°35′33″N 74°42′30″E / 24.59250°N 74.70833°E |
| Dimensions | |
| ਲੰਬਾਈ | 670 km (420 mi) |
| ਭੂਗੋਲ | |
 ਅਰਾਵਲੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਰਾਤਲੀ ਨਕਸ਼ਾ | |
| ਦੇਸ਼ | ਭਾਰਤ |
| ਰਾਜ | |
| ਖੇਤਰ | |
| ਉਪ-ਵਿਭਾਗ | |
| ਥਾਵਾਂ | |
| ਰੇਂਜ ਗੁਣਕ | ਫਰਮਾ:Map scale 25°00′N 73°30′E / 25°N 73.5°E |
ਅਰਾਵਲੀ ਲੜੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 670 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (420 ਮੀਲ) ਲੰਬੀ ਹੈ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[1][2][3] ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 1,722 ਮੀਟਰ (5,650 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਫੋਲਡ-ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਲੀਓਪ੍ਰੋਟੇਰੋਜ਼ੋਇਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ।[4][5]
ਵਿਉਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਅਰਾਵਲੀ, "ਅਰਾ" ਅਤੇ "ਵਲੀ" ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਰੇਖਾ" ਹੈ।[6][7]
ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ
[ਸੋਧੋ]
ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਲਣਦਾਰ ਪਹਾੜਾਂ[8] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9] ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ/ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਪਲੇਟ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਰੋਜ਼ੋਇਕ ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਸੋਜ਼ੋਇਕ-ਸੇਨੋਜ਼ੋਇਕ ਯੁੱਗ (ਫੈਨਰੋਜ਼ੋਇਕ ਦੇ) ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿਮਾਲੀਆਈ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜੇ-ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਲਸਨ ਸੁਪਰਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਕੈਂਬ੍ਰੀਅਨ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀ। ਅਰਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੀ ਓਰੋਜੈਨਿਕ ਬੈਲਟ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਢਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰੈਟੋਨਿਕ ਟੱਕਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ।[10] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਾਵਲੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸੀ ਪਰ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਯੁਵਾ ਪਰਬਤ, ਅਜੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧਣਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਰਾਵਲੀ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਤ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰੈਟਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਾਵਲੀ ਕ੍ਰੈਟਨ ਜੋ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਦਾ ਮਾਰਵਾੜ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਦਾ ਬੁੰਦੇਲਕੰਦ ਕ੍ਰੈਟਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੈਟਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਫੁੱਟਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਵਿਕਾਰਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਰੋਜ਼ੋਇਕ ਈਓਨ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੱਸਾ) ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕ੍ਰਮ, ਮੈਟਾਸੇਡੀਮੈਂਟਰੀ ਚੱਟਾਨ (ਗੰਭੀਰ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਹੇਠ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਤਲਛਟ ਚੱਟਾਨਾਂ) ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਹਨ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਦੇ ਮੈਟਾਵੋਲਕੈਨਿਕ ਚੱਟਾਨ (ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਚੱਟਾਨਾਂ) ਕ੍ਰਮ, ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਸੁਪਰਗਰੁੱਪ ਆਰਚੀਅਨ ਭੀਲਵਾੜਾ ਗਨੀਸਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬੇਸਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 4 Ga ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਚੀਅਨ ਈਓਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗਨੀਸਿਕ (ਤਲਛਟ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦਾ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ) ਬੇਸਮੈਂਟ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਲਟ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟੋਇਡ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪਾਟਿਆ ਅਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.5 ਤੋਂ 2.0 Ga ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਾਵਲੀ ਪੈਸਿਵ ਰਿਫਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ 1.9 ਤੋਂ 1.6 Ga ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਸਰਗਰਮ ਰਿਫਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2.2 Ga ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਆਰਚੀਅਨ ਮਹਾਂਦੀਪ ਬੈਂਡਡ ਗਨੀਸਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਰਿਫਟਿੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੀਲਵਾੜਾ ਔਲਾਕੋਜਨ ਦਾ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।[11][12]
ਅਰਾਵਲੀ-ਦਿੱਲੀ ਪਰਬਤ-ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਪਰਬਤ-ਨਿਮਾਰਣ ਖੇਤਰ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਿਥੋਸਫੀਅਰ (ਪਪੜੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਮੈਂਟਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਲਣਦਾਰ ਪਹਾੜ) ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਗਾੜ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਪਲੇਟ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਧੱਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਬਤ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[11][12]
ਚਿੰਤਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਅਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ, ਮਾਈਨਿੰਗ, ਅਣਸੋਧਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਨਿਪਟਾਰੇ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਜੰਗਲੀ ਕਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਰਾਵਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਘਾਟ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।[13][14]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Aravalli Biodiversity Park, Gurgaon". Archived from the original on 28 May 2012.
- ↑ Kohli, M.S. (2004), Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage, Indus Publishing, pp. 29–, ISBN 978-81-7387-135-1
- ↑ Dale Hoiberg; Indu Ramchandani (2000). "Aravali Range". Students' Britannica India. Popular Prakashan. pp. 92–93. ISBN 978-0-85229-760-5.
- ↑ Verma, P. K.; Greiling, R. O. (1995-12-01). "Tectonic evolution of the Aravalli orogen (NW India): an inverted Proterozoic rift basin?". Geologische Rundschau (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 84 (4): 683–696. Bibcode:1995GeoRu..84..683V. doi:10.1007/BF00240560. ISSN 1432-1149. S2CID 129382615.
- ↑ Roy, A.B. (1990-01-01). "Evolution of the Precambrian Crust of the Aravalli Mountain Range". Developments in Precambrian Geology (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 8: 327–347. doi:10.1016/S0166-2635(08)70173-7. ISBN 9780444883100. ISSN 0166-2635. Archived from the original on 28 June 2021. Retrieved 28 June 2021.
- ↑ George Smith (1882). The Geography of British India, Political & Physical. J. Murray. p. 23.
- ↑ "Aravali Range". Britannica.com. 13 August 2024.
- ↑ https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AF%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A8%BE%20%E0%A8%B5%E0%A8%B2%E0%A8%A3%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%B0%20%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%A4
- ↑ Roy, A. B. (1990). Evolution of the Precambrian crust of the Aravalli Range. Developments in Precambrian Geology, 8, 327–347.
- ↑ Mishra, D.C.; Kumar, M. Ravi. Proterozoic orogenic belts and rifting of Indian cratons: Geophysical constraints. Geoscience Frontiers. 2013 March. 5: 25–41.
- ↑ 11.0 11.1 Tony Waltham (2009). Foundations of Engineering Geology (3rd ed.). Taylor & Francis. p. 20. ISBN 978-0-415-46959-3.
- ↑ 12.0 12.1 Philip Kearey; Keith A. Klepeis; Frederick J. Vine (2009). "Chapter 10: Orogenic belts". Global Tectonics (3rd ed.). Wiley-Blackwell. p. 287. ISBN 978-1-4051-0777-8.
- ↑ Hridayesh Joshi (22 September 2020). "Why Illegal Mining in the Aravalli Hills Should Scare Delhi and Its Neighbours". The Wire. Archived from the original on 4 March 2021. Retrieved 4 January 2021.
- ↑ "The disappearance of India's Aravali Hills". DW News. 25 July 2019.
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
[ਸੋਧੋ]- Watershed Management in Aravali Foothills, by Gurmel Singh, S. S. Grewal, R. C. Kaushal. Published by Central Soil & Water Conservation Research & Training Institute, 1990.
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
[ਸੋਧੋ]
- Aravali Range Homepage Archived 2013-11-08 at the Wayback Machine. India Environment Portal
- Rainfall