ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ
ਜਨਮ (1850-09-09)ਸਤੰਬਰ 9, 1850
ਵਾਰਾਣਸੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
ਮੌਤ ਜਨਵਰੀ 6, 1885(1885-01-06) (ਉਮਰ 34)
ਵਾਰਾਣਸੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
ਕਿੱਤਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਗਦਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ

ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ (ਹਿੰਦੀ: भारतेन्दु हरिश्चंद्र; ੧੮੫੦–੧੮੮੫) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਗਦਕਾਰ ਸਨ।[1] ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਅਦਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ, ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਕੰਮ[ਸੋਧੋ]

ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਿਵਾਇਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂਪਣ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ। ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਇਤਿਆਦਿ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਦਵਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਸੁੰਦਰ (੧੮੬੭) ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਤਰਜਮੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਰਾਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਨੇਮੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਖੜੀਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਡਰਾਮਾ ਲਿਖਕੇ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਨੇ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ।[2] ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ, ਕਵਿਵਚਨ ਸੁਧਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਬੋਧਿਨੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ੩੪ ਸਾਲ ਦੀ ਥੋੜੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ (ਸੰਨ ੧੮੮੫) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਇੰਨਾ ਲਿਖਿਆ, ਇੰਨੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਰਹਿਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ[ਸੋਧੋ]

1881 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਡਰਾਮਾ ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹੈ।[3] ਬਾਲ ਰੰਗ ਮੰਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਲਗ ਰੰਗ ਮੰਚ – ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ – ਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ ? ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਚਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮੁਖ ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਨਾਟਕ ਫਰਮਾ:ਚਾਰ ਕਾਲਮ[4]
  • ਵੈਦਿਕ ਹਿੰਸਾ ਹਿਸਾ ਨ ਭਵਤਿ (੧੮੭੩),
  • ਭਾਰਤ ਦੁਰਦਸ਼ਾ (੧੮੭੫),
  • ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ (੧੮੭੬)
  • ਨੀਲਦੇਵੀ (੧੮੮੧)।
  • ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ (੧੮੮੧)
  • ਸਤ੍ਯ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ
  • ਚੰਦ੍ਰਾਵਲੀ
ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ[4]

ਫਰਮਾ:ਚਾਰ ਕਾਲਮ

  • ਭਕਤਸਰਵਸ੍ਵ,
  • ਪ੍ਰੇਮਮਾਲਿਕਾ (੧੮੭੧),
  • ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਧੁਰੀ (੧੮੭੫),
  • ਪ੍ਰੇਮ-ਤਰੰਗ (੧੮੭੭),
  • ਉਤਰਾਰਧ ਭਕਤਮਾਲ(੧੮੭੬-੭੭),
  • ਪ੍ਰੇਮ-ਪ੍ਰਲਾਪ (੧੮੭੭),
  • ਹੋਲੀ (੧੮੭੯),
  • ਮਧੁਮੁਕੁਲ (੧੮੮੧),
  • ਰਾਗ-ਸੰਗ੍ਰਹ (੧੮੮੦),
  • ਵਰਸ਼ਾ-ਵਿਨੋਦ (੧੮੮੦),
  • ਵਿਨਯ ਪ੍ਰੇਮ ਪਚਾਸਾ (੧੮੮੧),
  • ਫੂਲੋਂ ਕਾ ਗੁਛਾ (੧੮੮੨),
  • ਪ੍ਰੇਮ ਫੁਲਵਾਰੀ (੧੮੮੩)
  • ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਚਰਿਤ੍ਰ (੧੮੮੩)
  • ਦਾਨਲੀਲਾ
  • ਤਨਮਯ ਲੀਲਾ
  • ਨਯੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਕੀ ਮੁਕਰੀ
  • ਸੁਮਨਾਜਲਿ
  • ਬੰਦਰ ਸਭਾ (ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ)
  • ਬਕਰੀ ਵਿਲਾਪ (ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ)
ਅਨੁਵਾਦ 
  • ਬੰਗਲਾ ਸੇ "ਵਿਦ੍ਯਾਸੁਨ੍ਦਰ" ਨਾਟਕ,
  • ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੇ "ਮੁਦ੍ਰਾਰਾਕਸ਼ਸ" ਨਾਟਕ [5]
  • ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸੇ "ਕਪੂਰਮੰਜਰੀ" ਨਾਟਕ।
ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹ 
  • ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ (ਤੀਸਰਾ ਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ।
  • "ਨਾਟਕ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਿਬੰਧ (੧੮੮੫) ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਖੰਡ ਦੇ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਦੇ ਧਨੀ ਭਾਰਤੇਂਦੁ । ਵੇਬਦੁਨਿਆ । ਸਮ੍ਰਤੀ ਜੋਸ਼ੀ
  2. ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਇਤਹਾਸ| ਜਨਮਾਨਸ-ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚ। ੨ ਅਕਤੂਬਰ, ੨੦੦੯। ਅਜੈ ਸਿੰਘ
  3. बीबीसी हिंदी के 10 सदाबहार नाटक, देवेंद्र राज अंकुर रविवार, 15 सितंबर, 2013
  4. 4.0 4.1 भारतेंदु हरिश्चंद्र- अनुभूति पर
  5. दत्त, विशाखा. मुद्राराक्षस (सजिल्द) (in हिन्दी). किताबघर प्रकाशन. pp. १७२. doi:ISBN 81-7016-064-2 Check |doi= value (help). 6640.  Unknown parameter |origmonth= ignored (help); Unknown parameter |origdate= ignored (|orig-year= suggested) (help)