ਰਥ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਘੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਇੱਕ ਰਥ
ਸਪੌਕ-ਪਹੀਏਡ ਰੱਥ, 1670-500 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਕਸ਼ਾ

ਇਕ ਰਥ ਇਕ ਰਥੋਟਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਘੋੜਾ ਹੈ[lower-alpha 1] tਜੋ ਤੇਜ਼ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਰੇਸਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸ਼ਬਦ "ਰੱਥ" ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਕਾਰਰਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਲਿਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਰੱਥ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਪਰੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇਕ ਨੂੰ ਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ[ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਫੌਲੋ ਦੋ ਘੋੜੇ, ਇਕ ਟ੍ਰਾਈਗ੍ਰਾ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਚੌਦਲਿੰਗ ਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।

ਘੋੜੇ ਦਾ ਰਥ ਇੱਕ ਤੇਜ਼, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਖੁੱਲਾ, ਦੋ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਸੀ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਹਿੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਰਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕਮਰ-ਉੱਚ ਗਾਰਡ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਯੁਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁੱਧ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰੰਤੂ, ਇਸਦੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਘੋੜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਜਲੂਸਿਆਂ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਦੌੜਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਨਾਜ਼ੁਕ ਖੋਜ ਜੋ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਘੋੜੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪੌਕਡ ਵਹੀਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ. 2000 ਈ. ਰੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ 1300 ਬੀ ਸੀ ਦੀ ਹੈ (ਦੇਖੋ ਕਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ)। ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈ ਦੁਆਰਾ ਰਥਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ 6 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ ਵਿੱਚ ਰਥ ਦੌੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੀ।

ਯੂਰਪ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਰਪ[ਸੋਧੋ]

ਕਾਕੇਸਸ ਖੇਤਰ[ਸੋਧੋ]

3300 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੁਰਾ-ਆਰਕਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਟਰਾਂਸਕੋਕਾਸਿਆ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. (ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਘੋੜਾ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ.) ਕੂੜਾ-ਅਰਾਕਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।[1]

ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ[ਸੋਧੋ]

ਘੋੜੇ ਦਾ ਪਾਲਣਕਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੱਲ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਸੀ। ਸਬੂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਯੂਅਰਸੀਅਨ ਸਟੈਪਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਡੀਈਰਵਾਕਾ) ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਲਗਭਗ 4000-3500 ਬੀ.ਸੀ.।[2][3][4]

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੋਜ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਦਿਨ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪਹੀਏ ਹੋਏ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਉੱਤਰੀ ਕਾਕੇਸਸ (ਮੇਕੋਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇ-ਅੱਧ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਗੱਡੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੱਡੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।[5]

ਰੂਸ ਦੇ ਕੁਬਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਟਾਰਰੋਕੋਰਸੰਸਕਿਆ ਕੁਗਨਨ ਵਿਚ ਮਾਈਕੌਪ ਕਲਚਰ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਸਨ) ਦੇ ਇਕ ਵੈਗਨ ਕਬਰ (ਜਾਂ ਰੱਥ ਦੀ ਦਫਨਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਕੁੁਰੂਨ ਤੋਂ ਦੋ ਠੋਸ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਚੌਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤਕ ਮਿਤੀ ਗਏ ਹਨ. ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਉੱਤਰੀ ਕਾਕੇਸਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਬਰਸਤਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗੁਣਾ ਵਧਿਆ।[6][7]

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਐਂਥਨੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ, ਦ ਵਹੀਲ ਐਂਡ ਲੈਂਗੂਏਜ, ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ (ਦੋ ਐਕਸਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਹੀਏ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਾਹਨ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬ੍ਰੌਨੋਕਿਸ ਪੋਟ (ਸੀ. 3500 ਬੀ.ਸੀ.) ਤੇ ਹੈ. । ਇਹ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਵੀਨੇਟੋਰਜਸੀਕੀ ਵੋਇਵੋਡਿਸ਼ਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਨਬਲ ਬੀਅਰ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।[8]

ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਾਈਪ-ਐਕਸਲ ਮਿਸ਼ਰਨ ਜ਼ੁਬਲੀਜਾਨਾ ਮਾਰਸੇਸ ਸ਼ੀਲ (ਸੀ. 3150 ਬੀ ਸੀ) ਹੈ।[9]

ਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]

  1. Although there were rare exceptions to the use of horses to pull chariots. For instance, the lion-pulled chariot described by Plutarch in his "Life of Antony".

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. David W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2010 ISBN 1400831105 p298.
  2. Matossian Shaping World History p. 43
  3. "What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur". International Museum of the Horse. Archived from the original on 2010-12-17. Retrieved 2010-12-12. 
  4. "Horsey-aeology, Binary Black Holes, Tracking Red Tides, Fish Re-evolution, Walk Like a Man, Fact or Fiction". Quirks and Quarks Podcast with Bob Macdonald. CBC Radio. 2009-03-07. Retrieved 2010-09-18. 
  5. David W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2010 ISBN 1400831105 p416
  6. Christoph Baumer, The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors. I.B. Tauris, 2012 ISBN 1780760604 p90
  7. Chris Fowler, Jan Harding, Daniela Hofmann, eds, The Oxford Handbook of Neolithic Europe. OUP Oxford, 2015 ISBN 0191666882 p113
  8. Anthony, David A. (2007). The horse, the wheel, and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world. Princeton, N.J: Princeton University Press. p. 67. ISBN 0-691-05887-3. 
  9. Gasser, Aleksander (March 2003). "World's Oldest Wheel Found in Slovenia". Government Communication Office of the Republic of Slovenia.