ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਯੂਜੀਨ ਡੇਲਾਕ੍ਰੋਇਕਸ, ਡੈਥ ਆਫ਼ ਸਰਦਾਨਾਪਾਲੁਸ, 1827, ਆਪਣਾ ਪੂਰਬਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਾ ਲਾਰਡ ਬਾਇਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ]]
ਫਿਲਿਪ ਓਟੋ ਰੰਜ, ਸਵੇਰ, 1808

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤ ਫੜ ਗਿਆ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ (ਲਗਪਗ 1800 ਤੋਂ 1840) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਦੇ ਕਰੜੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਦੇ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੁੱਧੀਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵੀ ਸੀ।[1] ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਦੇਣ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਹੋਈਆਂ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਜਕੜ ਕਾਰਨ ਸਨਾਤਨੀ ਨੇਮਾਵਲੀ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸਨਾਤਨੀ ਐਲਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਸਤੂ, ਰੂਪ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖੋਂ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਨਾਤਨੀ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਵਸਤੂ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤਕਾਪੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਸਨਾਤਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਿੱਥਦੀ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਨੇਮਾਵਲੀ ਦੀ ਜਕੜਨ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਧਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਖਿਲਾਫ਼ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਇਕ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਬਣਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਇਸਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਇਸ ਕਰਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਾਹਿਤ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ।[2]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ 1798 ਈ. ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ Romant(ਰੋਮਾਨ) ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਰੋਮਾਂਸ(Romance) ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਸ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਵਿ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਨਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੁਰਾਡੀ ਜਿਹੀ ਰੰਗੀਨ ਗਾਥਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜ ਕਲ ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਮਾਂਸ ਲੜਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਾਂਸ(romance) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸਣ ਰੋਮਾਂਟਿਕ(romantic) ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਜਾਂ Romanticism ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵਾਲਟੇਅਰ ਤੇ ਰੂਸੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਲਟੇਅਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਖਿਲਾਫਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੂਸੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਕਾਨਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤਿ ਇਤਰਾਜ ਜਤਾਇਆ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਵਣ ਜੀਣ ਲਈ ਵੱਡਾ ਬਾਧਕ ਸੀ। ਤਤਕਾਲੀ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਤੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਜ਼ੰਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[3]

ਵਾਲਟੇਅਰ ਤੇ ਰੂਸੋ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੂਸੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜਤੰਤਰ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਬਣਦਿਆਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੀਵਨ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਅਾਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਇਸ ਰੀਝ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਹੋਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਦਾ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[4]

ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼[ਸੋਧੋ]

ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ 1798 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਬਤੌਰ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਤੀ 1800 ਈ. ਵਿਚ ਵਰਡਜਵਰਥ ਦੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਛਪੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਲਿਰੀਕਲ ਬੈਲਡਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਟਿੱਪਣੀਨੁਮਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਉਹ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਧੀਨਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦ ਮਾਣ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[5]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ। ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਬੱਝਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਅਕਸਰ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਾਈ ਜ਼ਾਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ ਖੋਜੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਛਣਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੀਡਰਜ਼ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ:

      ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਪੂਜਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵੀ ਪਹੁੰਚ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਦ੍ਰੋਹ, ਸਰੀਰਕ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੀਬਰਤਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਏਕਾਂਤ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਚੀ ਰੱਖਣਾ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।[6]

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ[ਸੋਧੋ]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਬੱਝਵੀਂ, ਤੁਲਵੀਂ, ਅਕਾਟ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਈ. ਬੀ. ਬਰਗਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ,ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਡੁੱਬਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ,ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਲਾਸਿਕਲ ਵਾਂਗ ਇਕ ਇਸਤਲਾਹ(term) ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਯਤਨ ਖੁਦ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

੧) ਗੋਇਟੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਇਕ ਰੋਗ ਹੈ ਤੇ ਸਾਸਤ੍ਰਵਾਦ ਸੇਹਤ ਹੈ।

੨) ਬ੍ਰਨਤੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਇਹ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦ ਨੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

੩) ਰੂਸੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ- ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ।

੪) ਐਬਰਕ੍ਰੋਂਬੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ- ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦ ਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਯਥਾਕਥਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

੫) ਸ਼ੈਲਿੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਸ਼ਾਸਤਰਵਾਦੀ ਸੁਭਾ ਭੂਤਕਾਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

੬) ਵਾਟਰਹਾਊਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਭਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।

੭) ਸਟੈਨਦਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਜ ਦੀ, ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ, ਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

੮) ਜਾਰਜ ਸੈਂਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਲੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਿਮਾਗ।

੯) ਵੈਟਸ ਡੰਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ।

੧੦) ਪੇਟਰ ਅਨੁਸਾਰ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤਤਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ

੧੧) ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਉਦਾਰਵਾਦ।

੧੨) ਲਿਊਕਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ-ਸਾਡੇ ਫੁਰਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਵੱਲ, ਯਥਾਕਥਵਾਦ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵਾਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[7]


ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਕਿਸੇ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਜਾਂ ਝੁਕਾ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਇਕ ਸੁਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਸਾਹਸ, ਅਦਭੁਤਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ, ਭੂਤਕਾਲਕ ਮੋਹ, ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਭਾਂਜ, ਦਲੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨੇਮਬੱਧਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਬਗਾਵਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਦਰਬਾਰੀ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਵੀ।

ਉਂਝ "ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਘੋਸ਼ਣਾਪੱਤਰ "ਲਿਰੀਕਲ ਬੋਲਡਜ਼" ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਲਾਇਲ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਹਿੱਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਰਖਾਂ, ਤੀਵੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (1789 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰੂਸੋ ਦੇ "ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੱਲ ਪਰਤੋ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੱਲ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸੀ।

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ[ਸੋਧੋ]

                     ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਅਨੁਸਾਰ,ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ, ਵਿਆਪਕ, ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ:- ੧) ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ੨) ਅਤੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ੩) ਸੁਤੰਤਰਤਾ ੪) ਵਿਅਕਤਿਕਤਾ ੫) ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ੬) ਸਥਾਪਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾਂ ੭) ਆਤਮ-ਵਿਸਥਾਰ ੮) ਅੰਤਰ-ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ ੯) ਆਤਮ-ਪ੍ਰਗਟਾ[8]

ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣ

੧) ਬਗਾਵਤੀ ਸੁਰ (ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ):-

                          ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਜ਼ਰਮਨ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਅਤੇ ਸਪੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
    ਪੰਜਾਬ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੁਭਾ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਤੱਤ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਨਾਇਕ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੀਰ ਵਾਂਗ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ:-
         'ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੁੜਾਂ ਰੰਝੇਟੜੇ ਤੋਂ,
          ਭਾਵੇਂ ਬਾਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਬਾਪ ਆਵੇ।'
    

੨)ਬੇਮੁਹਾਰੀ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਕਲਪਨਾ:-

                       ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਕਤੀ ਪਿਆਰ ਵੀ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਦੰਭ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। "ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ" ਵਿਚ ਵੱਡੀਖੋਰ ਅਤੇ ਦੰਭੀ ਮੁੱਲਾਵਾਂ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੱਜ ਕੇ ਪਾਜ ਉਧੇੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-
           ਦਾੜ੍ਹੀ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਅਮਲ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵਾਲੇ ਕਿਆ ਰਾਣੀਉ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ।
           ਅੱਗੇ ਕੱਢ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਬਹੇਂ ਮਿੰਬਰ ਕੇਹਾ ਅਡਿਉ ਮਕਰ ਦੀਆਂ ਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ।

੩)ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰ:-

            ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਬਣਿਆ ਉੱਥੇ ਇਸਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਜੀਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਵਣ ਜੀਣ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਲਾਲਸਾ ਅਧੀਨ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-
            ਪਾਗਲ ਜਿਹਾ ਵਹਿਸ਼ੀ ਜਿਹਾ
            ਇਹ ਚਾਅ ਮੇਰਾ
            ਆਖੇ ਨਾ ਲਗਦਾ
            ਨੇਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਬੱਝਦਾ। 
                          -ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਖੁੱਲੇ ਘੁੰਡ
  ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਵੀ ਆਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
            ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਜੇ ਰੱਬ ਵੀ ਆਖੇ
             ਆ ਮੇਰੇ ਚੌੜੇਪਨ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾ
            ਕਦੀ ਨਾ ਰਲਾਂ
            ਵੱਖ ਹੀ ਖਲਾਂ
                      -ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ

੪)ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੂਜਾ:-

            ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਬਣਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਜੀਵ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਜੰਮੀ ਪਲੀ ਤੇ ਵਿਕਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੀਣਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮਿਸਾਲਾਂ:-
           ਜੰਮਿਆ ਪੂਰਬ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸਰਵਣ-ਬਾਲ
           ਵਿਛ ਗਿਆ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੀਕਰ ਰੂਪ-ਜਾਲ
           ਹੋ ਗਏ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀ, ਵਣ, ਤ੍ਰਿਣ ਨਿਹਾਲ।
                                -ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਕੱਚਸੱਚ
  
        ਲਹਿ ਗਈਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ,
        ਉੱਡਣ ਅੰਬਰੀਂ ਗਿੱਧ ਤੇ ਇੱਲਾਂ,
        ਲੜਨ ਬਿੱਲੀਆਂ ਰੋਵਣ ਕੁੱਤੇ,
        ਉੱਲੂ ਪਏ ਮਚਾਵਣ ਖਿੱਲਾਂ।
                       -ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ

੫)ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ:-

           ਪ੍ਰੇਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲ ਵਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਉੱਪਰ ਫ਼ਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:-
       ਕੂਕੇ ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਤੇ ਪਕੜ ਛਮਕਾਂ
       ਪਰੀ ਆਦਮੀ ਤੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਹੋਈ।
       ਰਾਂਝੇ ਉਠ ਕੇ ਆਖਿਆ ਵਾਹ ਸੱਜਣ
       ਹੀਰ ਹੱਸ ਕੇ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋਈ।
                          -ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹੀਰ
੬)ਅਤਿਕਥਨੀ:-
           ਕਾਵਿ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜਾਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰੂਚੀ ਵੀ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤਿਕਥਨੀ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਸਾਨੀ, ਮਿਸਾਲੀ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਕੁਝ  ਮਿਸਾਲਾਂ:-
            ਸਾਹਿਬਾਂ ਗਈ ਤੇਲ ਨੂੰ, ਗਈ ਪੰਸਾਰੀ ਦੀ ਹੱਟ
            ਫੜ ਨਾ ਜਾਣੇ ਤੱਕੜੀ , ਹਾੜ ਨਾ ਜਾਣੇ ਵੱਟ
            ਤੇਲ ਭੁਲਾਵੇ ਭੁੱਲਾ ਬਾਣੀਆ, ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਹਿਦ ਉਲੱਟ
            ਵਣਜ ਗਵਾ ਲਏ ਬਾਣੀਆ, ਬਲਦ ਗਵਾ ਲਏ ਜੱਟ
            ਤਿੰਨ ਸੈ ਨਾਂਗਾ ਪਿੜ ਚੜਿਆ, ਹੋ ਗਿਆ ਚੌੜ ਚਪੱਟ
                    -ਪੀਲੂ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ

੭)ਪ੍ਰਾਪਤ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ:-

                     ਅਣ ਇੱਛਿਤ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਲੋੜਿਂਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਵਿਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਥਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਕੇ ਇਹ ਕਲਮਕਾਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਅਣਡਿਠ ਕਰਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:-
          ਭੁੱਲ ਜਾ ਪਿਛਲੇ ਖਿਆਲ
          ਭੁੱਲ ਜਾ ਹਿਜਰਾਂ ਦੇ ਸਾਲ
          ਹੋਣਾ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਲ
          ਏਨਾ ਕੀ ਥੋੜਾ ਏ ਸੱਜਣੀ
          ਕੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਨਾਲੋ ਨਾਲ। 
                         -ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਜ ਪਾਣੀ
  ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਵਿ ਬੰਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਹਿਜਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਤੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈੈ।[9],[10]


ਨਿਚੋੜ(conclusion)[ਸੋਧੋ]

                 ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਰੋਮਾਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:-

--ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਖਿਲਾਫਤ ਕਰਨਾ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਸਹਜ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।

--ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਸਨਾਤਨੀ ਲੇਖਣ ਵਿਧੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉੱਠੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਨੂਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

--ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

--ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਕਾਰ ਦੀ ਉਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੋਵੇ।

--ਕਲਪਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੀਣਾ ਤੇ ਵਿਚਰਨਾ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੋੈ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੀ।

--ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਖਿਆਲੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਾ।

--ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਸੇ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਵਿਚ ਪੈਣ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਸਨਝਦਿਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਨਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਣਾ।

--ਜੀਵਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਰਾਹ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।

--ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਾਇਕ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਕਰਨਾ।

--ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਭਾਵਣਾ।

--ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

        ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨਾਤਨੀ ਲਿਖਣ- ਢੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲਕੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਆਧਾਰੀ ਸ੍ਰੋਤ ਮਿੱਥ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਲਈ ਜੋ ਅਣਯਥਾਰਥਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਈ ਉਹ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਣਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।[11],ਡਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ,ਵਾਦ ਚਿੰਤਨ,ਪੰਨਾ ਨੰ:40-41</ref>,[12]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Encyclopædia Britannica. "''Romanticism''. Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online". Britannica.com. http://www.britannica.com/eb/article-9083836. Retrieved on 2010-08-24. 
  2. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-43
  3. ਸੰ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਾਦ ਅੰਕ-31,ਪੁਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ-ਪਟਿਆਲਾ,ਪੰਨਾ ਨੰ:81
  4. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-44
  5. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-44
  6. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-44-45
  7. ਸੰ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਾਦ ਅੰਕ-31,ਪੁਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ-ਪਟਿਆਲਾ,ਪੰਨਾ ਨੰ:81-82
  8. ਡਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ,ਰਵੀ-ਚੇਤਨਾ,ਪੰਨਾ ਨੰ:10
  9. ਸੰ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਾਦ ਅੰਕ-31,ਪੁਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ-ਪਟਿਆਲਾ,ਪੰਨਾ ਨੰ:85-86
  10. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-48-52
  11. ਡਾ:ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਨ,ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ,ਸਾਲ-2005,ਮਾਈ ਹੀਰਾ ਗੇਟ ਜਲੰਧਰ,ਪੰਨਾ ਨੰ-53-54
  12. ਸੰ:ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ,ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਾਦ ਅੰਕ-31,ਪੁਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ-ਪਟਿਆਲਾ,ਪੰਨਾ ਨੰ:86-87