ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਣ
Iskon Temple, Vrindawan.jpg
Lovetemple.jpg
Top to bottom: Krishna Balaram Mandir and Prem Mandir (Love temple) in Vrindavan
ਉਪਨਾਮ: 
City of Widows
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ is located in Earth
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ (Earth)
ਗੁਣਕ: 27°35′N 77°42′E / 27.58°N 77.7°E / 27.58; 77.7ਗੁਣਕ: 27°35′N 77°42′E / 27.58°N 77.7°E / 27.58; 77.7
Country ਭਾਰਤ
Stateਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
Districtਮਥੁਰਾ
ਸਰਕਾਰ
 • ਕਿਸਮMunicipal Corporation
 • ਬਾਡੀMathura Vrindavan Municipal Corporation
ਉੱਚਾਈ
170 m (560 ft)
ਆਬਾਦੀ
 (2011)[1]
 • ਕੁੱਲ63,005
ਵਸਨੀਕੀ ਨਾਂVrindavan wasi
Languages
 • OfficialHindi
 • NativeBraj Bhasha dialect
ਸਮਾਂ ਖੇਤਰUTC+05:30 (IST)
PIN
281121
Telephone code0565
ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨUP-85

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ (ਉਚਾਰਨ ; । IAST: ਵੈਂਡਵਾਨਾ),ਨੂੰ ਵਰਿੰਦਾਬਨ ਅਤੇ ਬਰਿੰਦਾਬਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ,[2] ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਥੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।[3][4] ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਗਰਾ-ਦਿੱਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਐਨਐਚ -44 ਦੇ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਹਨ।[5]

ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ, वन्दावन (ਵੇਂਦਵਾਨਾ), ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ (ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ) ਅਤੇ ਵਾਨਾ (ਇੱਕ ਗਰੋਵ ਜਾਂ ਜੰਗਲ) ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।[6]

ਭੂਗੋਲ[ਸੋਧੋ]

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ 27.58° ਉੱਤਰ 77.7° ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 170 ਮੀਟਰ (557 ਫੁੱਟ) ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 125 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਜਨ-ਅੰਕੜੇ[ਸੋਧੋ]

2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 63,005 ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 34,769 ਮਰਦ ਅਤੇ 28,236 ਔਰਤਾਂ ਸਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਬਾਦੀ 7,818 ਸੀ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 42,917 ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 68.11% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 73.7% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 61.2% ਸੀ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ੧੦੦੦ ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ੮੧੨ ਔਰਤਾਂ ਹੈ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 6,294 ਅਤੇ 18 ਸੀ।[1][7] ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ 2011 ਵਿੱਚ 11,637 ਘਰ ਸਨ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।[8]

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ[ਸੋਧੋ]

ਇਸਕਾਨ ਭਗਤ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ, ਗੋਕੁਲ, ਨੰਦਗਾਂਵ, ਬਰਸਾਨਾ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਭੰਡਿਰਵਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਮ ਨਮਸਕਾਰ ਜਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਰਾਧੇ ਰਾਧੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਵੀ ਰਾਧਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।[9]

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰੌਲੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਧੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 16 ਵੀਂ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਵਲਭਚਾਰੀਆ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 84 ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ੮੪ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਤੀਮਾਰਗ ਬੈਥਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਸ਼ਤੀਮਾਰਗ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।[10]

ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਸਾਰ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 1515 ਵਿੱਚ, ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ।

ਪਿਛਲੇ 250 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰ, ਗਾਵਾਂ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੰਦਰ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਧਾਰਾਣੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 5000 ਮੰਦਰ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਇਹ ਹਨ :

  • ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮੰਦਰ
  • ਸ੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਰਮਨ ਮੰਦਰ,
  • ਬਾਂਕੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮੰਦਰ,
  • ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਮੰਦਰ
  • ਪ੍ਰੇਮ ਮੰਦਰ
  • ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਮੰਦਰ
  • ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਮੰਦਰ
  • ਰਾਧਾ ਵੱਲਭ ਮੰਦਰ



ਗੈਲਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 "Census of India: Vrindavan". www.censusindia.gov.in. Retrieved 9 October 2019.
  2. "Brindaban". The Imperial Gazetteer of India. 1909.
  3. Hawley, John Stratton (2020). Krishna's Playground: Vrindavan in the 21st Century. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190123987.
  4. Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam (ed.). India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 176.
  5. "UP gets first officially designated 'teerth sthals' in Vrindavan and Barsana". Times of India. 27 October 2017.
  6. "Brindaban". The Imperial Gazetteer of India. 1909.
  7. Jayant Pandurang Nayaka, Syed Nurullah (1974). A students' history of education in India (1800–1973) (6 ed.). Macmillan.{{cite book}}: CS1 maint: uses authors parameter (link)
  8. Lucia Michelutti (2002). "Sons of Krishna: the politics of Yadav community formation in a North Indian town" (PDF). PhD Thesis Social Anthropology. London School of Economics and Political Science University of London. p. 49. Retrieved 20 May 2015.
  9. Lynch, Owen M. (31 December 1990). "ONE. The Social Construction of Emotion in India". Divine Passions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). University of California Press. pp. 3–34. doi:10.1525/9780520309753-002. ISBN 978-0-520-30975-3.
  10. "Watch | John Stratton Hawley on His Latest Book on 'Krishna's Playground'". The Wire. 25 January 2020. Retrieved 3 March 2020.