ਦਿੱਲੀ

ਦਿੱਲੀ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
ਦੇਸ਼	ਭਾਰਤ
ਰਾਜਧਾਨੀ	1911(ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ) 1947(ਭਾਰਤ)
ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ	1956
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ	1 ਫਰਵਰੀ 1992
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ	11
ਸਰਕਾਰ
• ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ	ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ
• ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ	70
• ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ	7
• ਰਾਜ ਸਭਾ ਹਲਕੇ	3
ਖੇਤਰ
• ਕੁੱਲ	1,484 km2 (573 sq mi)
ਆਬਾਦੀ  (2011)
• ਕੁੱਲ	1,67,87,941
• ਘਣਤਾ	11,000/km2 (29,000/sq mi)
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
• ਸਰਕਾਰੀ	ਹਿੰਦੀ
ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ	ਯੂਟੀਸੀ+5.30 (ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ)
ਡਾਕ ਕੋਡ	110 XXX
ISO 3166 ਕੋਡ	IN-DL
ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ	DL
ਵੈੱਬਸਾਈਟ	delhi.gov.in

ਦਿੱਲੀ (ਹਿੰਦੀ: दिल्ली, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Delhi) ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰੋੜ 67 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ 8ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਬਾਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉਰੂਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰਿਆ।

ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਤੇ ਮਸਜਿਦ ਕੁੱਵਤ ਇਸਲਾਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਚ ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਬਦਲ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ 1639ਈ. ਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1649ਈ. ਤੋਂ 1857ਈ. ਤੱਕ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਕੂਮਤ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ। ਏਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਦਿੱਲੀ ਦਾ 238 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਚੁੱਕ ਦਾ ਇਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਬਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੀਨਾਰ ਹੈ।

1857 ਈ. ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕੱਤਾ ਸੀ। ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਨੇ 1911ਈ. ਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ 1920ਈ. ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਈ. ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਚ ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਸਮੇਤ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਨਾਂ

ਦਿੱਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢਿੱਲੂ ਜਾਂ ਦਿਲੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜਿਸਨੇ 50 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।[33][34][35] ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਢਿੱਲੀ (ਢਿੱਲਾ) 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤੋਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।[35] ਪੰਜਾਬ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਲਪਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਲਪਤ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ"। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿਲੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀ/ਦੇਹਲੀ ਬਣ ਗਈ।[36] ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੋਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹਲੀਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[37] ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਣ ਕਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਹਾਲੀ ਰੱਖਿਆ।[38] ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਢਿੱਲੀ ਜਾਂ ਢਿੱਲਿਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇਹਲੀਜ਼ ਜਾਂ ਦੇਹਾਲੀ ਦਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ" - ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।[39][40]

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਵਾਸੀ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[41] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤਰੀ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਰੰਪਰਕ ਮਿੱਟੀ

ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਸਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲਾ ਪੋਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਜਿਹੜਾ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਆਲਮੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਏ