ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ
Herbert Spencer.jpg
ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ 73 ਸਾਲ ਦੇ
ਜਨਮ(1820-04-27)27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1820
ਡਰਬੀ, ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ
ਮੌਤ8 ਦਸੰਬਰ 1903(1903-12-08) (ਉਮਰ 83)
ਬ੍ਰਾਇਟਨ, ਸਸੈਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ
ਕਾਲ19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ
ਇਲਾਕਾਪੱਛਮੀ ਫਿਲਾਸਫੀ
ਦਸਤਖ਼ਤ
HS steel portrait sig.jpg

ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ (27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1820 - 8 ਦਸੰਬਰ 1903) ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸਨ।

ਸਪੈਨਸਰ ਨੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ, ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਕਾਸ। ਪੋਲੀਮੈਥ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਧਰਮ, ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਚ। "ਬ੍ਰੇਟਰੈਂਡ ਰਸਲ ਜਿਹੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੇ ਵੀ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੀ।" ਸਪੈਨਸਰ "ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਬੌਧਿਕ ਸੀ" ਪਰੰਤੂ 1900 ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ: "ਕੌਣ ਹੁਣ ਸਪੈਨਸਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ?" 1937 ਵਿਚ ਤਾਲੋਕ ਪਾਰਸਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।[1][2][3][4]

ਸਪੈਨਸਰ "ਪ੍ਰਜੀਵਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਫਿੱਟ" ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਲੋਜੀ (1864) ਵਿਚ ਸਿਜਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰਲਜ਼ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ "ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਮੂਲ" ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਸਪੈਨਸਰ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਲਾਮਰਕਿਸ਼ਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ।[5][6]

ਜੀਵਨ [ਸੋਧੋ]

ਸਪੈਨਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1820 ਨੂੰ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਡਰਬੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਲਿਅਮ ਜਾਰਜ ਸਪੈਨਸਰ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੌਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸਪੈਨਸਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਜੋ ਮੇਥਡਿਡਮ ਤੋਂ ਕੈਕਰਵਾਦ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਹਾਨਨ ਹੇਨਰਿਚ ਪੈਸਟੋਲੋਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਇਕ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਰਬੀ ਫਿਲਾਸੋਫਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1783 ਵਿਚ ਇਰੈਸਮਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਨ। 

ਸਪੈਨਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਡਰਬੀ ਫਿਲਾਸੋਫੋਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰ-ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਰੈਸਮਸ ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਲੇਮਰੈਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।[7] ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ, ਰੈਵੇਰੈਂਡ ਥਾਮਸ ਸਪੇਂਸਟਰ, ਬਾਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈਨਟਨ ਚਾਰਟਰ ਹਾਊਸ ਦੇ ਵਿਕਵਰ ਨੇ ਸਪੈਨਸਰ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਆਸਾਨ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਥਾਮਸ ਸਪੈਨਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫਰਮ-ਫ੍ਰੀ-ਟ੍ਰੇਡ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਸਟੇਟਿਸਟ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਸਪੈਨਸਰ ਇਕ ਆਟੋਡਾਇਡੈਟ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਲਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[8]

ਦੋਵਾਂ ਉਮਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਪੈਨਸਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬੌਧਿਕ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਬੂਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਥਾਪਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਭਰਮਵਾਦੀ ਸਨ। 1848 ਤੋਂ 1853 ਤੱਕ ਉਹ ਫਰੀ-ਟਰੀਟ ਜਰਨਲ 'ਦ ਇਕਨੌਮਿਸਟ' ਦੇ ਉਪ ਐਡੀਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੋਸ਼ਲ ਸਟੈਟਿਕਸ (1851) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ

1902 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਪੈਨਸਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਿਖਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਡਨ ਦੇ ਹਾਈਗੇਟ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਬਣ ਗਈ। ਸਪੈਨਸਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਰਮ ਨੇ ਸਪੈਨਸਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਸ਼ਿਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ £ 1,000 ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।[9]

ਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]

  1. Richards, Peter (4 November 2010) Herbert Spencer: Social Darwinist or Libertarian Prophet?, Mises Institute
  2. Thomas Eriksen and FinnNielsen, A history of anthropology (2001) p. 37
  3. "Spencer became the most famous philosopher of his time," says Henry L. Tischler, Introduction to Sociology (2010) p. 12
  4. Talcott Parsons, The Structure of Social Action (1937; New York: Free Press, 1968), p. 3; quoting from C. Crane Brinton, English Political Thought in the Nineteenth Century (London: Benn, 1933).
  5. "Letter 5145 – Darwin, C. R. to Wallace, A. R., 5 July (1866)". Darwin Correspondence Project. Retrieved 12 January 2010. 
     Maurice E. Stucke. "Better Competition Advocacy" (PDF). Retrieved 29 August 2007. Herbert Spencer in his Principles of Biology of 1864, vol. 1, p. 444, wrote "This survival of the fittest, which I have here sought to express in mechanical terms, is that which Mr. Darwin has called 'natural selection', or the preservation of favoured races in the struggle for life." 
  6. Riggenbach, Jeff (24 April 2011) The Real William Graham Sumner, Mises Institute
  7. Rev. Thomas Spencer (14 October 1796 – 26 January. 1853) – See: http://www.oxforddnb.com/view/article/26138/?back=,36208
  8. Duncan, Life and Letters of Herbert Spencer pp. 53–55
  9. Duncan, Life and Letters of Herbert Spencer, p. 537

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

Biographical