ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ
ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ | |
|---|---|
 | |
| ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਜਨਮ | 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922 |
| ਮੂਲ | ਕੋਮਿਲਾ, ਈਸਟ ਬੰਗਾਲ (ਮੌਜੂਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) |
| ਮੌਤ | 18 ਜੂਨ 2009 (ਉਮਰ 87) ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ |
| ਵੰਨਗੀ(ਆਂ) | ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ |
| ਕਿੱਤਾ | ਕੰਪੋਜ਼ਰ, ਸਰੋਦਵਾਦਕ |
| ਸਾਜ਼ | ਸਰੋਦ |
ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ (ਬੰਗਾਲੀ: আলী আকবর খাঁ) (14 ਅਪਰੈਲ 1922 – 18 ਜੂਨ 2009) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਸਰੋਦਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿਧ ਵਾਯਲਿਨਿਸਟ ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੂਇਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਦਾ9/ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ]</ref>
ਜੀਵਨੀ
[ਸੋਧੋ]ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ 1922 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੋਮਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੁਣ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ) ਦੇ ਕਸਬੇ ਸ਼ੁਭਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮੌਸੀਕੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਆਪਣੇ ਵਾਲਿਦ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਕਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਭੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਿਦ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 18 ਘੰਟੇ ਦਾ ਰਿਆਜ਼ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ[1] ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੇਹਰ ਘਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸੀ | ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ | ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਾਲੇਜ ਅੱਜਕਲ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਾਨ ਰਾਫ਼ੇਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਚ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਸੇਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਂਤਾ ਕਰੂਜ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਵਾਲਿਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ 1955 ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਨ ਵਾਦਕ ਯੇਹੂਦੀ ਮੈਨੁਹਿਨ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਈ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਖ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਗ੍ਰਾਮੀ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1989 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲੀਅਨ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਕਾਰਥਰ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।
ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 18 ਜੂਨ 2009 ਵਾਲੇ ਦਿਨ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ
[ਸੋਧੋ]ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922 ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਬਾੜਿਆ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਿਬਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।[2][3] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੈਹਰ (ਅੱਜ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ) ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਈ ਮੁਢਲੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ।[4]
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਾਇਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਰੋਦ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਊਦੀਨ ਖਾਨ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਖਤ ਟਾਸਕ ਮਾਸਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਾਨ ਦੇ ਸਬਕ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 18 ਘੰਟੇ ਚਲਦੇ ਸਨ।[5] ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ, ਆਫ਼ਤਾਬੂਦੀਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਬਪੁਰ ਗਏ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਤਿਮਿਰ ਬਾਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸੁਰੀ ਵਾਦਕ ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪੜਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸੁਰਬਹਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਵਾਦਕ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 1941 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[4]
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦਸ ਸਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, 20 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, 30 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਸਾਲ ਹੋਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ - ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। [1]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Grimes, William (19 June 2009). "Ali Akbar Khan, Sarod Virtuoso, Dies at 87". New York Times. Retrieved 20 June 2009.[permanent dead link]
- ↑ Massey, Reginald (22 June 2009). "Obituary Ali Akbar Khan". The Guardian. Retrieved 4 November 2023.
- ↑ "Sarod maestro Ali Akbar Khan passes away at 87". Sify News. Asian News International (ANI). 19 June 2009. Archived from the original on 23 August 2014. Retrieved 19 June 2009.
- 1 2 Lavezzoli 2006
- ↑ Lavezzoli 2006