ਗੌਟਫ਼ਰੀਡ ਲਾਇਬਨਿਜ਼

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਗੌਟਫ਼ਰੀਡ ਵਿਲਹੈਲਮ ਲਾਇਬਨਿਜ਼
Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg
ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ 1646
Leipzig, Electorate of Saxony, Holy Roman Empire
ਮੌਤ 14 ਨਵੰਬਰ 1716(1716-11-14) (ਉਮਰ 70)
Hanover, Electorate of Hanover, Holy Roman Empire
ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਜਰਮਨ
ਕਾਲ 17ਵੀਂ-/18ਵੀਂ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਸਕੂਲ ਤਰਕਵਾਦ
ਮੁੱਖ ਰੁਚੀਆਂ
ਗਣਿਤ, ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਤਰਕ, ਥੀਓਡਾਈਸੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਭਾਸ਼ਾ
ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਕੈਲਕੂਲਸ
ਮੋਨਾਡ
ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਜਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ
π ਦਾ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਸੂਤਰ
ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਤਿਕੋਣ
ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਸੂਤਰ
ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਅਖੰਡ ਨਿਯਮ
Principle of sufficient reason
Diagrammatic reasoning
Notation for differentiation
Proof of Fermat's little theorem
ਗਤੀਆਤਮਿਕ ਊਰਜਾ
Entscheidungsproblem
AST
Law of Continuity
Transcendental Law of Homogeneity
Characteristica universalis
Ars combinatoria
Calculus ratiocinator
Universalwissenschaft[1]
ਦਸਤਖ਼ਤ
Leibnitz signature.svg

ਗੌਟਫ਼ਰੀਡ ਵਿਲਹੈਲਮ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ (Godefroi Guillaume Leibnitz,[4] /ˈlbnɪts/;[5] ਜਰਮਨ: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts][6] or [ˈlaɪpnɪts];[7] 1 ਜੁਲਾਈ 1646 – 14 ਨਵੰਬਰ 1716) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਬਹੁਵਿਦ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਗਣਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਨੇ ਇਸਹਾਕ ਨਿਊਟਨ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕੈਲਕੂਲਸ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਦੀ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਜੀਵਨੀ[ਸੋਧੋ]

ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਲਿਪਜਿਗ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ 1646 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਰਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਸੰਨ 1652 ਵਿੱਚ ਛ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਨੂੰ ਲਿਪਜਿਗ ਸਥਿਤ ਨਿਕੋਲਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੁਰਭਾਗਵਸ਼ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਣ ਲਗੀਆਂ। ਉਹ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਸਵੈ ਅਧਿਅਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਣ ਲੱਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਉਸਨੇ ਇਤਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਝੁਕਾਓ ਸੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲੈਟਿਨ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਲਈ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਲਈ । ਲੈਟਿਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ।

15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬਨਿਜ ਨੇ ਲਿਪਜਿਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਾਈ ਲਿਆ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਜੈਕੌਬ ਯੋਮਾਸਿਅਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ, ਕੈਪਲਰ, ਕੈਂਪਾਨੇਲਾ ਅਤੇ ਗੈਲੀਲਿਓ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

ਹੁਣ ਲਾਇਬਨਿਜ਼ ਦਾ ਝੁਕਾਓ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਜੇਨਾ ਨਿਵਾਸੀ ਇਰਹਾਰਡ ਵੀਗੇਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਵੀਗੇਲ ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗਣਿਤਗਿਆਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਉਸਨੇ ਵੀਗੇਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਲਾ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵਾਸਤੇ ਆਵੇਦਨ ਪੱਤਰ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਿਪਜਿਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਖੀਰ ਉਸਨੇ ਲਿਪਜਿਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਲਟ ਡੌਰਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਲਾ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੇਤੁ ਅਰਜੀ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਨ 166 ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਲਾ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Franz Exner, "Über Leibnitz'ens Universal-Wissenschaft", 1843; "Universalwissenschaft" in the Meyers Großes Konversations-Lexikon; Stanley Burris, "ਲਾਇਬਨਿਜ਼'s Influence on 19th ਸ਼ਤਾਬਦੀ Logic", ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ
  2. The History of ਦਰਸ਼ਨ, Vol. IV: Modern ਦਰਸ਼ਨ: From Descartes to ਲਾਇਬਨਿਜ਼ by Frederick C. Copleston (1958)
  3. "It is in ਲਾਇਬਨਿਜ਼ that Tarde finds the main conditions for the metaphysics of possession.He sees in Monadology (1714) the beginning of a movement of dissolution of classical ontology (notably the identity of "being" and "simplicity"), which would, in a still implicitand unthinking form, find its most obvious confirmation in today's science." In: "The Dynamics of Possession: An Introduction to The Sociology of Gabriel Tarde" by Didier Debaise
  4. see inscription of the engraving depicted below
  5. "ਲਾਇਬਨਿਜ਼" entry in Collins English Dictionary, HarperCollins Publishers, 1998.
  6. Max Mangold (ed.), ed. (2005). Duden-Aussprachewörterbuch (Duden Pronunciation Dictionary) (in ਜਰਮਨ) (7th ed.). Mannheim: Bibliographisches Institut GmbH. ISBN 978-3-411-04066-7. 
  7. Eva-Maria Krech et al. (ed.), ed. (2010). Deutsches Aussprachewörterbuch (ਜਰਮਨ Pronunciation Dictionary) (in ਜਰਮਨ) (1st ed.). Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. ISBN 978-3-11-018203-3.