ਛਿੰਨਮਸਤਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਛਿੰਨਮਸਤਾ
ਦੱਸ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜੀਅ
A decapitated, nude, fair goddess stands on a copulating couple inside a large lotus. She holds her severed head and a scimitar. Three streams of blood from her neck feed her head and two nude (one white, another black coloured) women holding a knife and a skull-cup, who flank her. The goddess wears a skull-garland, a serpent (across her chest) and various gold ornaments.
ਛਿੰਨਮਸਤਾ, ਕਲਕੱਤਾ ਆਰਟ ਸਟੂਡਿਓ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫੀ, c. 1885
ਦੇਵਨਾਗਰੀ छिन्नमस्ता
Affiliation ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ
Abode Cremation ground
ਹਥਿਆਰ khatri – scimitar
Consort ਸ਼ਿਵ

ਛਿੰਨਮਸਤਾ ( ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: छिन्नमस्ता, Chinnamastā, "ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ"), ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਚੰਡਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਤੰਤਰ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਾਂ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਜੀਵ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਤਾਲੂ ਜੋੜੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਛਿੰਨਾਮਸਤਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ: ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਲੈਣ ਵਾਲੀ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲਿੰਗਕ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਜਾਂ ਲਿੰਗਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੌਤ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

A decapitated, nude, red-complexioned woman stands, raising her left arm, which holds her severed head. She is flanked by two smaller, nude women: a white-coloured one (left) and a blue-coloured one (right).
The Buddhist Chinnamunda is believed to be the antecedent of the Hindu Chhinnamasta, 14th-century painting, Nepal.

ਹਿੰਦੂ ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਤੰਤਰੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਨਮੁੰਡਾ ("ਉਸ ਨੇ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਦੇ ਨਾਲ") ਜਾਂ ਤਿਰਕਯਾ-ਵਜਰਾਯੋਗੀਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨਮੁੰਡਾ, ਦੇਵੀ ਵਜਰਾਯੋਗੀਨੀ (ਜਾਂ ਵਜਰਾਵਾਰਹੀ, ਵਜਰਾਯੋਗਨੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ) ਦਾ ਕੱਟਿਆ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਿੰਨੀਮਸਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[1][2]

ਪੂਜਾ, ਭਗਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਤਭੇਦ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤੰਤਰੀਕਾ (ਤਾਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[3][4][5][6] ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪੂਜਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸਧਾਰਨ ਹੋਵੇ।[3][5]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Kinsley (1988, p. 172)
  2. English (2002, p. 94)
  3. 3.0 3.1 Kinsley (1988, p. 177)
  4. Storm (2013, p. 287)
  5. 5.0 5.1 Kinsley (1997, p. 164)
  6. Bhattacharya Saxena (2011, p. 64)

ਸਰੋਤ[ਸੋਧੋ]

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ[ਸੋਧੋ]