ਜੌਰਜ ਲੂਕਾਚ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਗਯਾਰਗੀ ਲੂਕਾਸ (ਉਪ- ਨਾਮ- ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ, ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ; 1885–1971) ਹੰਗਰੀਆਈ ਮੂਲ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ[ਸੋਧੋ]

ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1885 ਨੂੰ ਬੁਡਾਪੇਸਟ, ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਮੁ educationਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਜੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 1918 ਵਿਚ ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [1] ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਲੁਕਾਸ ਨੇ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੁਕਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ-ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਏਂਗਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਸਕੋ-ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। [2] ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੰਗਰੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਲੂਕਾਚ ਵੀ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੁਡਾਪੇਸਟ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 4 ਜੂਨ, 1971 ਨੂੰ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਰਚਨਾਤਮਕ ਜਾਣ ਪਛਾਣ[ਸੋਧੋ]

ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਇਕ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਹੈ. ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਲੁਕਾਸ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਲੂਕਾਚ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ। “ [3] ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਦੋਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪ', 'ਸਮਕਾਲੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ', 'ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ' ਅਤੇ 'ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ' ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ‘ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ’ ਵਰਗੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ’ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। 'ਥਾਮਸ ਮਾਨ' ਤੇ ਲੇਖ 'ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ‘ਦਿ ਯੰਗ ਹੇਗਲ’ ਵਰਗੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ, ਡਾ: ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਜੌਰਜ ਲੂਕਾਚ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਸਾਹਿਤਕ ਚਿੰਤਕ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।" ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ, ਜੋ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੰਸ਼ੋਧਵਾਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੰਸ਼ੋਧਨਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। " [4]

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਿਤਾਬਾਂ[ਸੋਧੋ]

  1. ਰੂਹ ਅਤੇ ਰੂਪ - 1908
  2. ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (1920)
  3. ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਚੇਤਨਾ (ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਚੇਤਨਾ) - 1923
  4. ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ - 1937
  5. ਗੋਇਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ (ਗੋਠੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯੁੱਗ) - 1947
  6. ਥੌਮਸ ਮਾਨ ਤੇ ਲੇਖ (ਰਿਫਲਕਸ਼ਨ ਥੌਮਸ ਮਾਨ) - 1947
  7. ਨੌਜਵਾਨ ਹੇਗਲ (ਨੌਜਵਾਨ ਹੇਗਲ) - 1948
  8. ਯੂਰਪੀਅਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ (ਯੂਰਪੀਅਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ) - 1950
  9. ਕਾਰਨ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ (ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦਾ ਅੰਤ) - 1954
  10. ਸਮਕਾਲੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ (ਸਮਕਾਲੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ) - 1955
  11. ਸੋਲਜ਼ਨਿਟੀਸਿਨ - 1969
  12. ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ (ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ) - 1970

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. इतिहास और वर्ग चेतना, ग्यार्ग लुकाच, अनुवाद और संपादन- नरेश 'नदीम', प्रकाशन संस्थान, नयी दिल्ली, संस्करण-2014, पृष्ठ-8.
  2. इतिहास और वर्ग चेतना, पूर्ववत्, पृ०-9.
  3. मार्क्सवादी साहित्य-चिन्तन : इतिहास तथा सिद्धान्त, शिवकुमार मिश्र, वाणी प्रकाशन, नयी दिल्ली, संस्करण-2010, पृष्ठ-253.
  4. मार्क्सवादी साहित्य-चिन्तन : इतिहास तथा सिद्धान्त, पूर्ववत्, पृष्ठ-171.