ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Earth science) ਜਾਂ ਜੀਓਸਾਇੰਸ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਭੁਚਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਤੱਕ। ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਡਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ। "ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਿਆਪਕ ਮਿਆਦ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਪੇਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ, ਭੁਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣਗੀਆਂ।

ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਲਿਥੋਥਫੀਲਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ, ਹਾਈਡਰੋਸਫੇਅਰ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਭੂਗੋਲ, ਕ੍ਰੋਨੋਲੋਜੀ, ਫਿਜਿਕਸ, ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਤੋਂ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ। ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੌਸਮ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਤੂਫਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਇਡਰੋਲੋਜਿਸਟ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭੂਚਾਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਮਾਰਨਗੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ "ਖੇਤਰ ਵਿਚ" ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਗ ਕੇ, ਜਾਂ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਵਾਈਡਿੰਗ। ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਟਾਨਾਂ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ), ਫਿਰ ਉਹ ਚਾਰਟ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ[ਸੋਧੋ]

ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

  • ਭੌਤਿਕ ਭੂਗੋਲ, ਜੀਓਮੋਰਫਿਲੌਜੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਧਿਐਨ, ਪਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਲੈਲਾਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[1]
  • ਭੂਗੋਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਟਾਨਾ (ਜਾਂ ਲਿਥੀਓੱਫੇਅਰ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚੱਟਾਨਾ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਸਬਡਿਸਸੀਪਿਨਜ਼ ਮਿਨਰਲੌਜੀ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲੋਜੀ, ਜਿਓਰੇਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਜੀਓਮੋਰਫਲੋਜੀ, ਪੈਲੇਓਂਟੋਲੋਜੀ, ਸਟ੍ਰੈਟਿਜੀਰੀ, ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਲ ਵਿਗਿਆਨ।[2][3]
  • ਭੂਮੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ। ਭੂਮੀ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਥੋਥਫੀਲਰ ਦੇ ਟੇਕਟੋਨਿਕ ਅਤੇ ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਭੂਮੀ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੂਮੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੂਗੋਲਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ. ਭੂ-ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਦੇਖੋ।[4][5]
  • ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤੋਂ ਪਰਤਵੀਂ ਪਰਤ ਨੂੰ ਢੱਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜਾਂ (ਜਾਂ ਪੈਡਸਫੇਅਰ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮੇਜਰ ਸਬਡਿਸਸੀਪਲਾਂ ਵਿਚ ਐਡਾਪੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪੈਡੋਲੌਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[6]
  • ਵਾਤਾਵਰਣ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਇਓੋਟੋ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ, ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਇਕੋ ਇਕ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।[7]
  • ਹਾਈਡਰੋਲੋਜੀ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ (ਜਾਂ ਹਾਈਡਰੋਸਫ਼ੀਅਰ) ਤੇ ਹਾਇਰਲੌਗਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਹਾਈਡਰੋਲੌਜੀ ਦੇ ਉਪ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਈਡਰੋਮੈਟੋਰੀਲੋਜੀ, ਸਤਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਲੂਸਣ, ਹਾਈਡਰੋਜਿਓਲੋਜੀ, ਵਾਟਰਸ਼ੇਡ ਸਾਇੰਸ, ਫੈਨ ਹਾਈਡਰਲੌਜੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[8]
  • ਗਲੈਸੀਓਲਾਜੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਮੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ (ਜਾਂ ਕ੍ਰਾਇਸਫੀਲਰ) ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 
  • ਹਵਾ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਾਸਟਦਾਰ ਹਿੱਸੇ (ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ) ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ ਅਤੇ ਐਕਸੋਜ਼ੈਰੀ (ਲਗਭਗ 1000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਜਰ ਸਬਡਿਸਸੀਪਲਾਂ ਵਿਚ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਲਿਆਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਾਯੂਮੈਨੀਕਲ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]