ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ (ਗਾਇਕਾ)

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ (ਗਾਇਕਾ)
ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂਨੀਲਿਨਾ ਸੈਨ
ਜਨਮ(1917-09-27)27 ਸਤੰਬਰ 1917
ਕੋਲਕਾਤਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ
ਮੌਤ1 ਨਵੰਬਰ 1993(1993-11-01) (ਉਮਰ 76)
ਵੰਨਗੀ(ਆਂ) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ
ਕਿੱਤਾ
  • ਵੋਕਲਿਸਟ
  • ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ
  • ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਸਾਲ1950–1993

ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ (27 ਸਤੰਬਰ 1917 - 1 ਨਵੰਬਰ 1993) ਨੈਣਾ ਰਿਪਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਥੁਮਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਗਾਈਆਂ ਸਨ । ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗਿਰਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ 1915 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ ਦੀ ਰਸੂਲਣ ਬਾਈ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇਕ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮੀ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1949 ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।

1974 ਵਿਚ, ਉਸਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ[1]

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ[ਸੋਧੋ]

ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਲਿਨਾ ਸੇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਕੇਸ਼ੂਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਸਮਾਜ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ: (ਸੁਨੀਤ, ਬਿਨੀਤਾ, ਸਾਧੋਨਾ, ਨੀਲੀਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ), ਨੀਲੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਸਰਲ ਚੰਦਰ ਸੇਨ, ਇਕ ਬੈਰੀਸਟਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਾ (ਨੇਲੀ) ਤੋਂ ਇਕ ਉਦਾਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੱਗੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ, ਪੰਚੂ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ, ਜਵਾਨ ਨੀਲੀਨਾ ਨੂੰ ਅੰਗੁਰਬਾਲਾ ਦੇ ਇਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਸਜਿਦ ਬੇਰੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਗਰਬਲਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗਿਰਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਚਕਰਵਰਤੀ (1885–1948) ਦੇ ਅਧੀਨ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋਕਿ ਇਕ ਨਾਮਵਰ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [2]

1934 ਵਿਚ, 16 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਰਪਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਬ: 1906) ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ 1949 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 32 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। [3]

ਕਰੀਅਰ[ਸੋਧੋ]

1949 ਵਿਚ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਰਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਡੀ.ਸੀ.ਐਮ. ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਲਾਲਾ ਚਰਤ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਚਰਿਤ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕਲਾ ਸੰਗਠਨ ਝੰਕਰ ਕਮੇਟੀ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1952 ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਇਸਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ,[4] ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਰਹੀ। [2] [5] ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਤਾਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ (ਅ.ਚ. 1964) ਦੇ ਅਧੀਨ, ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਦੋਨੇ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਸੂਲਨ ਬਾਈ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਨਾ ਦੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਠੁਮਰੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿੱਖੀ, ਅਤੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। [6]

ਆਪਣੀ ਥੁਮਰੀ ਗਾਇਨ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਥੁਮਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨੱਤਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਅੱਠ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਾਇਕਾ ਭੇਦਾ ( ਅਸ਼ਟ ਨਾਇਕਾ ) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। [7] ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਵਾਲੀ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਇਆ। [8]

ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਲਈ, ਉਹ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸੀਨੀਅਰ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।[9]

ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਭਾ ਮੁਦਗਲ, ਮਧੁਮਿਤਾ ਰੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਰਾਓ ਵਰਗੇ ਨਾਮਵਰ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। [10] ਸਾਲ 2011 ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਚੇਲੀ, ਵਿਦਿਆ ਰਾਓ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਦਿਲ: ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਕ ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। [11]

ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ[ਸੋਧੋ]

ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ, ਦੋ ਬੇਟੇ, (ਰਤਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅ .1940), ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅ. 1945)), ਅਤੇ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ (ਨੀਲਿਕਾ ਕੌਰ (ਅ. 1935) ਅਤੇ ਰੇਨਾ ਕੌਰ (ਬੀ. 1938)) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1994 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। [12] ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਸਾਧਨਾ ਬੋਸ (1914–1973) 1930 ਅਤੇ 40 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਭੈਣ ਰਾਣੀ ਬਿਨੀਤਾ ਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੱਕਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਵਾਈ - ਮਾਸੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਸੁਨੀਤੀ ਦੇਵੀ, ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਕ੍ਰਿਚ ਨਹਿਰਨ ਭੂਪ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਕੁਛ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਭੂਪ ਬਹਾਦੁਰ, ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਏਕਵਾੜ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ, ਬਰੋਦਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਰਾ ਰਾਜੇ ਗਾਏਕਵਾੜ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਜੈਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ, ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਚਿਹਰਾ ਸੀ। ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਾਸੀ ਸੁੱਚਰੌ ਦੇਵੀ, ਮਯੂਰਭੰਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਭਾਂਜ ਦਿਓ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਮਯੂਰਭੰਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ। [13]

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੰਮ[ਸੋਧੋ]

  • ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ (ਜੀਵਨੀ), ਨੈਣਾ ਰਿਪਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, 1964.
  • ਥੁਮਰੀ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ, ਜਰਨਲ, ਭਾਗ 6, ਅੰਕ 1. ਆਈ ਟੀ ਸੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ. ਪੰਨਾ 13-17 .

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. "Padma Awards Directory (1954–2009)" (PDF). Ministry of Home Affairs. Archived from the original (PDF) on 10 May 2013. Nina Ripjit Singh, Naina Devi 
  2. 2.0 2.1 "A Tale of Two Women: In search of their own songs". The Telegraph. 11 March 2012. Retrieved 6 June 2013. 
  3. Subhra Mazumdar (25 September 2010). "Naina Devi and the nautch girl". The Times of India, Crest Edition. Archived from the original on 24 October 2013. Retrieved 6 June 2013. 
  4. Ashish Khokar (1 January 1998). Shriram Bharatiya Kala Kendra: a history : Sumitra Charat Ram reminisces. Lustre Press. p. 52. ISBN 978-81-7436-043-4. Retrieved 11 June 2013. 
  5. "Strains of a Bias". 1 October 2000. Retrieved 10 June 2013. 
  6. Mukherji, p. 134
  7. Manuel, p. 10
  8. Shubha Mudgal (19 October 2009). "Shubha: Every child wants to be chota ustad". Retrieved 10 June 2013. 
  9. "In service of the arts". 27 January 2011. Retrieved 10 June 2013. 
  10. "Simply herself". The Hindu. 14 July 2006. Retrieved 10 June 2013. 
  11. Chitra Padmanabhan (17 December 2011). "Intimate universe". Frontline. Retrieved 6 June 2013. 
  12. "Kapurthala Genealogy". royalark.net. Retrieved 6 June 2013. 
  13. "Flaneuring around Calcutta". 3 January 2009. Retrieved 10 June 2013. 

ਕਿਤਾਬਚਾ[ਸੋਧੋ]