ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਕੁਕਿੰਗ ਓਵਨ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ।

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਗੈਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵਕ ਅਣੂਆਂ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਗ, ਅਲਰਜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2008 ਬਲੈਕਸਮਿਥ ਸੰਸਥਾਪਿਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।[1] 2014 ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2012 ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ,[2] ਜੋ ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਕ ਇੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਠੋਸ ਕਣਾਂ, ਤਰਲ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਗੈਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣ ਤੋਂ ਅਸਥੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਐਕਸਹਾਜ, ਜਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਾਊਂਡ ਪੱਧਰ ਦਾ ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।

  • ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO2) - ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ "ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ" ਅਤੇ "ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3][4]
  • ਸਲਫਰ ਆਕਸੀਡ (SOx) - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜੋ ਫਾਰਮੂਲਾ SO2 ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਸਮਸ਼ਰਨ ਹੈ।
  • ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ (NOx) - ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਬਲਨ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਪੱਰਕ ਦੁਆਰਾ ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
  • ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO) - CO ਇੱਕ ਰੰਗ ਰਹਿਤ, ਗੰਧਹੀਣ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਰ ਗੈਰ-ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਗੈਸ ਹੈ।[5] 
  • ਵੋਲਟਾਇਲ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ (VOC) - VOCs ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਵਾਜਾਈ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਥੇਨ (ਸੀਐਚ 4) ਜਾਂ ਨਾਨ-ਮੀਥੇਨ (ਐਨਐਮਵੀਓਸੀਜ਼) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
  • ਪਾਰਟਿਕੁਲੇਟਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲਵ ਪਦਾਰਥ (ਪੀ.ਐੱਮ.), ਵਾਯੂਮੈੰਟਿਕ ਪੈੰਟਿਕ ਪੈਰਾ, ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਣਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਜਾਂ ਤਰਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[6][7]
  • ਹਵਾ ਭਰਪੂਰ ਫਾਈਨ ਕਲੰਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫ੍ਰੀ ਰੈਡੀਕਲਸ ਨੂੰ ਕਾਰਡੀਓਲੋਮੋਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
  • ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਧਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੀਡ ਅਤੇ ਪਾਰਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ। 
  • ਕਲੋਰੌਫਲੂਓਰੋਕਾਰਬਨ (ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ.) - ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ; ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਮੋਨੀਆ (NH3) - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ। ਅਮੋਨੀਆ ਫਾਰਮੇਲਾ ਐਨਐਚ 3 ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਹੈ।[8][9]
  • ਖੋਰ - ਜਿਵੇਂ ਕੂੜਾ, ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ 
  • ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ - ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਧਮਾਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੰਗੀ ਵਿਸਫੋਟਕ ਅਤੇ ਰਾਡੋਨ ਦੇ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਡਿਡਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ।

ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੀਓਪੀਡੀ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਘਰਘਰਾਹਟ, ਖਾਂਸੀ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹ ਦੀ ਅਤੇ ਖਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ, ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਸਰੋਤਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਓਜ਼ੋਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨਡੋਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹੈ।[10]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. "Reports". WorstPolluted.org. Archived from the original on 11 August 2010. Retrieved 2010-08-29. 
  2. "7 million premature deaths annually linked to air pollution". WHO. 25 March 2014. Retrieved 25 March 2014. 
  3. "Air Pollution Causes, Effects, and Solutions". National Geographic. 9 October 2016. 
  4. Johnson, Keith (18 April 2009). "How Carbon Dioxide Became a 'Pollutant'". Wall Street Journal. 
  5. “Vehicles, Air Pollution, and Human Health.” Union of Concerned Scientists, www.ucsusa.org/clean-vehicles/vehicles-air-pollution-and-human-health
  6. "Evidence growing of air pollution's link to heart disease, death". Archived from the original on 2010-06-03. Retrieved 2010-05-18.  CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link) // American Heart Association. May 10, 2010
  7. J.R. Balmes, J.M. Fine, D. Sheppard Symptomatic bronchoconstriction after short-term inhalation of sulfur dioxide Am. Rev. Respir. Dis., 136 (1987), p. 1117
  8. "Newly detected air pollutant mimics damaging effects of cigarette smoke" (PDF). Retrieved 2010-08-29. 
  9. "Infant Inhalation Of Ultra-fine Air Pollution Linked To Adult Lung Disease". Sciencedaily.com. 2009-07-23. Retrieved 2010-08-29. 
  10. "Air quality and health". www.who.int. Retrieved 2011-11-26.