ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਕੁਕਿੰਗ ਓਵਨ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ।

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵਕ ਅਣੂਆਂ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਗ, ਅਲਰਜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2008 ਬਲੈਕਸਮਿਥ ਸੰਸਥਾਪਿਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।[1] 2014 ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ,[2] ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਜਾਂ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟਰੋਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪਲਮਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ), ਦਮਾ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਣ ਪਦਾਰਥ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹਨ। ਓਜ਼ੋਨ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਲਾਈ ਨੁਕਸਾਨ (ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤਾਂ) ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੁਕਸਾਨ (ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਗੁਆਉਣਾ) ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ $8 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕੁੱਕਰ, ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬਿਹਤਰ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਧੂੜ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਕ੍ਰਬਰ (ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ), ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ 1956 ਦਾ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਐਕਟ ਅਤੇ 1963 ਦਾ ਯੂਐਸ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਐਕਟ, ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ: ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਨੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਓਜ਼ੋਨ-ਘਾਟਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਘੱਟ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ

[ਸੋਧੋ]

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ

[ਸੋਧੋ]

ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ

[ਸੋਧੋ]
ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਢਾਹੁਣ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੇ ਕੰਕਰੀਟ ਕੂਲਿੰਗ ਟਾਵਰ ਢਹਿ ਜਾਣ ਨਾਲ ਧੂੜ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ
ਐਥਲੋਨ, ਕੇਪ ਟਾਊਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, 2010 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੂਲਿੰਗ ਟਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣਾ
ਚਿਮਨੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ।
ਫਲੂ-ਗੈਸ ਡੀਸਲਫੁਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸੀ।

ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਲਣ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਿਗਨਾਈਟ (ਭੂਰਾ ਕੋਲਾ) ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।[3] ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਲੀਕ ਆਮ ਹਨ,[4][5] ਅਤੇ ਤੇਲ ਰਿਫਾਇਨਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[6] ਕੁਝ ਖਤਰਨਾਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਲੋਰੀਨੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਰਸਨਿਕ ਮਾਈਨਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[7] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[8]

ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਢਾਹੁਣ ਨਾਲ ਧੂੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਢਾਹੁਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਕਣ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[9][10] ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਮਿੰਟ ਉਤਪਾਦਨ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।[6] ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਐਸਬੈਸਟਸ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ 'ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[11] ਕਾਰਪੇਟਿੰਗ ਅਤੇ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਸਮੇਤ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਫਾਰਮਲਡੀਹਾਈਡ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਸ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਮਤਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।[12]

ਆਵਾਜਾਈ

[ਸੋਧੋ]

ਸੜਕ ਵਾਹਨ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ,[13][14] ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।[15] ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ ਆਪਣੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਨਿਕਾਸ ਗੈਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਗੈਰ-ਨਿਕਾਸ ਰਿਹਾਈ (ਟਾਇਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਕ ਨਾਲ, ਸੜਕ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋਣਾ) ਤੋਂ; ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨ ਕੋਈ ਟੇਲਪਾਈਪ ਨਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।[16] ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ, ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।[17]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ

[ਸੋਧੋ]
ਅੱਗ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਖਿੰਡਦਾ ਹੋਇਆ
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟਸਬੋਰੋ, ਜਾਰਜੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਖੇਤ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਾੜਨਾ।
ਕਈ ਲੋਕ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਘਾਨਾ ਦੇ ਐਗਬੋਗਬਲੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਈ-ਕੂੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਕਾਸ, ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।[18][19] ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਮੀਥੇਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਓਜ਼ੋਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[20] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਮੋਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।[21] ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਸਾੜਨ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।[22]

ਕਚਰੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡੰਪ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਨਾਲ - ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਵੇ - ਸੂਟ, ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[23] ਲੈਂਡਫਿਲ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵੀ ਸੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੀਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[24] ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।[25]

ਘਰੇਲੂ ਸਰੋਤ

[ਸੋਧੋ]
ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੋਲ ਧਾਤ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਗ
ਘਾਨਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਪੀਣਾ, 2018

2023 ਤੱਕ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2.3 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਸੁੱਕਾ ਗੋਬਰ, ਕੋਲਾ ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਬਾਲਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।[26] ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਬਾਲਣ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਪੇਸ ਹੀਟਿੰਗ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਬਾਹਰੀ ਬਰੀਕ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ 12% ਘਰੇਲੂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਣਾ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ।[27]

ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਗੈਸ ਸਟੋਵ NO2, ਬੈਂਜੀਨ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।[28] ਟੋਸਟਰ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।[29] ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ-ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀਟਿੰਗ ਯੰਤਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।[30] ਕੁਝ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ।[31][32] ਲੱਕੜ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ NOx ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ।[12]

ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਂਡਰ, ਘਰੇਲੂ ਧੂੜ ਦੇਕਣ, ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਐਲਰਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਰਾਈਨਾਈਟਿਸ, ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।[12] ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਪੇਂਟ, ਸਫਾਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਵੱਧਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।[33]

ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ

[ਸੋਧੋ]
ਇੱਕ ਧੂੜ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਘਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
1935 ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੈਟਫੋਰਡ, ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਧੂੜ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ।

ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਗੋਬੀ ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹਵਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।[34]

ਰੇਡਾਨ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੱਧਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ "ਲੀਕ" ਨੀਂਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[35] ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣਾ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।[36]

ਬਨਸਪਤੀ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਓਜ਼ੋਨ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਸੱਚ ਹੈ।[36] ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਮੌਸਮੀ ਧੁੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[37] These gases react with human pollution sources to produce a seasonal haze.[38] ਕਾਲਾ ਗੱਮ, ਪੋਪਲਰ, ਓਕ ਅਤੇ ਵਿਲੋ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਓਜ਼ੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।[39] ਜੰਗਲੀ ਅੱਗਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਬਰੀਕ ਕਣ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।[40]

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਕ ਇੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਠੋਸ ਕਣਾਂ, ਤਰਲ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਗੈਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣ ਤੋਂ ਅਸਥੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਐਕਸਹਾਜ, ਜਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਾਊਂਡ ਪੱਧਰ ਦਾ ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।

  • ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO2) - ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ "ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ" ਅਤੇ "ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[41][42]
  • ਸਲਫਰ ਆਕਸੀਡ (SOx) - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜੋ ਫਾਰਮੂਲਾ SO2 ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਸਮਸ਼ਰਨ ਹੈ।
  • ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ (NOx) - ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਬਲਨ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਪੱਰਕ ਦੁਆਰਾ ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
  • ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO) - CO ਇੱਕ ਰੰਗ ਰਹਿਤ, ਗੰਧਹੀਣ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਰ ਗੈਰ-ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਗੈਸ ਹੈ।[43] 
  • ਵੋਲਟਾਇਲ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ (VOC) - VOCs ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਵਾਜਾਈ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਥੇਨ (ਸੀਐਚ 4) ਜਾਂ ਨਾਨ-ਮੀਥੇਨ (ਐਨਐਮਵੀਓਸੀਜ਼) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
  • ਪਾਰਟਿਕੁਲੇਟਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲਵ ਪਦਾਰਥ (ਪੀ.ਐੱਮ.), ਵਾਯੂਮੈੰਟਿਕ ਪੈੰਟਿਕ ਪੈਰਾ, ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਣਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਜਾਂ ਤਰਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[44][45]
  • ਹਵਾ ਭਰਪੂਰ ਫਾਈਨ ਕਲੰਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫ੍ਰੀ ਰੈਡੀਕਲਸ ਨੂੰ ਕਾਰਡੀਓਲੋਮੋਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
  • ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਧਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੀਡ ਅਤੇ ਪਾਰਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ। 
  • ਕਲੋਰੌਫਲੂਓਰੋਕਾਰਬਨ (ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ.) - ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ; ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਮੋਨੀਆ (NH3) - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ। ਅਮੋਨੀਆ ਫਾਰਮੇਲਾ ਐਨਐਚ 3 ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਹੈ।[46][47]
  • ਖੋਰ - ਜਿਵੇਂ ਕੂੜਾ, ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ 
  • ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ - ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਧਮਾਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੰਗੀ ਵਿਸਫੋਟਕ ਅਤੇ ਰਾਡੋਨ ਦੇ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਡਿਡਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ।

ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੀਓਪੀਡੀ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਘਰਘਰਾਹਟ, ਖਾਂਸੀ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹ ਦੀ ਅਤੇ ਖਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ, ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਸਰੋਤਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਓਜ਼ੋਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਡੋਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹੈ।[48]

ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ

[ਸੋਧੋ]

ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼

[ਸੋਧੋ]
ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਬੁੱਤ ਮਿਟ ਗਿਆ
ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸਮਾਰਕ।
ਮਰੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ
ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਜੀਜ਼ੇਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।

ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ਾਬ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਐਸਿਡ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ (HNO3), ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ (H2SO4) ਅਤੇ ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ (HCl) ਹਨ। HCl ਕੋਲੇ ਦੇ ਬਲਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। H2SO4 SO2 ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਘਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। HNO3 NO2 ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ-ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਬਲਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੜੇ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[49]

1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਐਸਿਡਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਰਗੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਧੋਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਮੀਨੀਅਮ, ਜੋ ਕਿ ਬਨਸਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਨ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਖਾਸ ਪੱਥਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗਮਰਮਰ, ਕੈਲਸਾਈਟ ਜਾਂ ਫ੍ਰੀਸਟੋਨ) ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਥਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[49]

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ (ਜਮਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਟ੍ਰੋਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਧੂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਘਣੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,[50] ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।[51]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ

[ਸੋਧੋ]

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਓਜ਼ੋਨ, ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਆਕਸੀਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਓਜ਼ੋਨ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ 1% ਵਾਧੇ ਲਈ, ਹਰ ਸਾਲ 10 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। PM 2.5 ਲਈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ 1% ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।[52] ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[53] ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।[52]

ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤਹ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖੇ ਗਏ; ਸੁਧਾਰ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।[54]

ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਮ 'ਤੇ ਘਟੀ ਹੋਈ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ, ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ​​ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।[55] ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, NO2 ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[56]

ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਾਗਤ (ਗੈਰ-ਮਾਰਕੀਟ ਲਾਗਤਾਂ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ PM2.5 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ $8 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ GDP ਦੇ 6% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ, GDP ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 85% ਜੀਵਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਬਾਕੀ ਵਧਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ, ਤੋਂ ਆਇਆ।[57]: 23–24  ਗੁਆਚੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਲਾਈਫ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੰਕੜਾ ਜੋ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ।[57]: xiii   ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।[58]

OECD ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ 2060 ਤੱਕ GDP ਦੇ 1% ਤੱਕ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਕੈਸਪੀਅਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣਗੇ।[59] ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਪੈਨਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[60]

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ "Reports". WorstPolluted.org. Archived from the original on 11 August 2010. Retrieved 2010-08-29. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  2. ↑ "7 million premature deaths annually linked to air pollution". WHO. 25 March 2014. Retrieved 25 March 2014.
  3. ↑ Markandya, Anil; Wilkinson, Paul (2007). "Electricity generation and health". The Lancet (in English). 370 (9591): 979–990. doi:10.1016/S0140-6736(07)61253-7. ISSN 0140-6736. PMID 17876910. Archived from the original on 22 March 2025. Retrieved 20 March 2025.{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  4. ↑ Rannard, Georgina (4 February 2022). "Climate change: Satellites map huge methane plumes from oil and gas". BBC News. Archived from the original on 24 January 2025. Retrieved 16 March 2022.
  5. ↑ Lauvaux, T.; Giron, C.; Mazzolini, M.; d'Aspremont, A.; Duren, R.; Cusworth, D.; Shindell, D.; Ciais, P. (2022). "Global assessment of oil and gas methane ultra-emitters". Science. 375 (6580): 557–561. arXiv:2105.06387. Bibcode:2022Sci...375..557L. doi:10.1126/science.abj4351. ISSN 0036-8075. PMID 35113691. S2CID 246530897. Archived from the original on 30 November 2022. Retrieved 4 August 2022.
  6. 1 2 Singh & Singh 2019, p. 166.
  7. ↑ Hill 2020, p. 103.
  8. ↑ Aunan, Kristin; Hansen, Mette Halskov; Wang, Shuxiao (2018). "Introduction: Air Pollution in China". The China Quarterly (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 234: 279–298. doi:10.1017/S0305741017001369. hdl:10852/60033. ISSN 0305-7410. Archived from the original on 1 March 2025. Retrieved 20 March 2025.
  9. ↑ "Emissions of air pollutants in the UK – Particulate matter (PM10 and PM2.5)". DEFRA. Archived from the original on 22 January 2023. Retrieved 22 January 2023.
  10. ↑ Azarmi, Farhad; Kumar, Prashant (July 2016). "Ambient exposure to coarse and fine particle emissions from building demolition". Atmospheric Environment. 137: 62–79. Bibcode:2016AtmEn.137...62A. doi:10.1016/j.atmosenv.2016.04.029.
  11. ↑ Caceres, Jose Diego; Venkata, Anand N. (2023-03-01). "Asbestos-associated pulmonary disease". Current Opinion in Pulmonary Medicine. 29 (2): 76–82. doi:10.1097/MCP.0000000000000939. ISSN 1531-6971. PMID 36630203.
  12. 1 2 3 "Taking an Exposure History: What Are Possible Sources of Indoor Air Pollution" (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). ATSDR, CDC. 5 June 2015. Archived from the original on 9 October 2024. Retrieved 2024-07-08.Public Domain This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  13. ↑ Wang J, Wu Q, Liu J, Yang H, Yin M, Chen S, et al. (2019). "Vehicle emission and atmospheric pollution in China: problems, progress, and prospects". PeerJ. 7 e6932. Bibcode:2019PeerJ...7e6932W. doi:10.7717/peerj.6932. PMC 6526014. PMID 31143547.
  14. ↑ Aggarwal P, Jain S (2015). "Impact of air pollutants from surface transport sources on human health: A modeling and epidemiological approach". Environ Int. 83: 146–57. Bibcode:2015EnInt..83..146A. doi:10.1016/j.envint.2015.06.010. PMID 26142107.
  15. ↑ Ritchie, Hannah (6 October 2020). "Cars, planes, trains: where do CO₂ emissions from transport come from?". Our World in Data (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Archived from the original on 2 March 2025.
  16. ↑ Amato 2018, p. 4.
  17. ↑ "Overview of Air Pollution from Transportation". US Environmental Protection Agency. 15 December 2021. Archived from the original on 26 July 2025. Retrieved 16 June 2022.
  18. ↑ Sun, Feifei; Dai, Yun; Yu, Xiaohua (2017). "Air pollution, food production and food security: A review from the perspective of food system". Journal of Integrative Agriculture. 16 (12): 2945–2962. Bibcode:2017JIAgr..16.2945S. doi:10.1016/S2095-3119(17)61814-8.
  19. ↑ Lelieveld, J.; Evans, J. S.; Fnais, M.; Giannadaki, D.; Pozzer, A. (2015). "The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale". Nature (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 525 (7569): 367–371. Bibcode:2015Natur.525..367L. doi:10.1038/nature15371. hdl:20.500.14279/9356. ISSN 1476-4687. PMID 26381985. S2CID 4460927. Whereas in much of the USA and in a few other countries emissions from traffic and power generation are important, in eastern USA, Europe, Russia and East Asia agricultural emissions make the largest relative contribution to PM2.5, with the estimate of overall health impact depending on assumptions regarding particle toxicity.
  20. ↑ "Methane, climate change and air quality in Europe: exploring the connections". European Environmental Agency. 5 February 2025. Archived from the original on 23 July 2025. Retrieved 7 March 2025.
  21. ↑ Giannadaki, Despina; Giannakis, Elias; Pozzer, Andrea; Lelieveld, Jos (2018). "Estimating health and economic benefits of reductions in air pollution from agriculture". Science of the Total Environment. 622–623: 1304–1316. Bibcode:2018ScTEn.622.1304G. doi:10.1016/j.scitotenv.2017.12.064. ISSN 0048-9697. PMID 29890597. Archived from the original on 8 April 2020. Retrieved 27 May 2025.
  22. ↑ "NASA's AIRS Maps Carbon Monoxide from Brazil Fires". NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL). Archived from the original on 13 March 2025. Retrieved 4 August 2022.
  23. ↑ United Nations Environmental Programme 2021, pp. 37–39.
  24. ↑ "Basic Information about Landfill Gas". US Environmental Protection Agency. 15 April 2016. Archived from the original on 20 April 2025. Retrieved 9 August 2022. Landfill gas (LFG) is a natural byproduct of the decomposition of organic material in landfills. LFG is composed of roughly 50 percent methane...
  25. ↑ Cook & Velis 2020, p. 7.
  26. ↑ "Executive summary – A Vision for Clean Cooking Access for All – Analysis". IEA (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਬਰਤਾਨਵੀ)). Archived from the original on 30 April 2025. Retrieved 9 January 2025.
  27. ↑ World Health Organization 2016, pp. vii–xi.
  28. ↑ Niranjan, Ajit (28 October 2024). "Pollutants from gas stoves kill 40,000 Europeans each year, report finds". The Guardian (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਬਰਤਾਨਵੀ)). ISSN 0261-3077. Archived from the original on 25 July 2025. Retrieved 21 March 2025.
  29. ↑ Twilley, Nicola (1 April 2019). "The Hidden Air Pollution in Our Homes". The New Yorker. Archived from the original on 27 July 2024 – via www.newyorker.com.
  30. ↑ "Combustion Pollutants in Your Home - Guidelines". California Air Resources Board. Archived from the original on 24 May 2025. Retrieved 16 June 2022. "... most furnaces, wood stoves, fireplaces, gas water heaters, and gas clothes dryers, usually vent (exhaust) the combustion pollutants directly to the outdoors. However, if the vent system is not properly designed, installed, and maintained, indoor pollutants can build up quickly inside the home.
  31. ↑ "Emissions of air pollutants in the UK – Particulate matter (PM10 and PM2.5)". GOV.UK (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 13 March 2025. Archived from the original on 27 July 2025. Retrieved 27 January 2025.
  32. ↑ "Wood burning heaters and your health". New South Wales Health. NSW Government. 7 May 2024. Archived from the original on 19 June 2025. Retrieved 11 February 2025.
  33. ↑ McDonald, Brian C.; de Gouw, Joost A.; Gilman, Jessica B.; Jathar, Shantanu H.; Akherati, Ali; Cappa, Christopher D.; Jimenez, Jose L.; Lee-Taylor, Julia; Hayes, Patrick L.; McKeen, Stuart A.; Cui, Yu Yan; Kim, Si-Wan; Gentner, Drew R.; Isaacman-VanWertz, Gabriel; Goldstein, Allen H. (2018). "Volatile chemical products emerging as largest petrochemical source of urban organic emissions". Science (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 359 (6377): 760–764. Bibcode:2018Sci...359..760M. doi:10.1126/science.aaq0524. ISSN 0036-8075. PMID 29449485.
  34. ↑ "What is desert dust and how does it change atmosphere and the air we breathe?". Copernicus Atmosphere (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 10 May 2022. Archived from the original on 23 July 2025. Retrieved 21 March 2025.
  35. ↑ Harrison & Hester 2019, pp. 57-58.
  36. ↑ Seigneur, Christian, ed. (2019), "Emissions of Air Pollutants and Emission Control Technologies", Air Pollution: Concepts, Theory, and Applications, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 8–9, doi:10.1017/9781108674614.002, ISBN 978-1-108-48163-2, retrieved 2025-06-04
  37. ↑ Wang, Luxi; Lun, Xiaoxiu; Wang, Qiang; Wu, Ju (2024). "Biogenic volatile organic compounds emissions, atmospheric chemistry, and environmental implications: a review". Environmental Chemistry Letters (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 22 (6): 3033–3058. Bibcode:2024EnvCL..22.3033W. doi:10.1007/s10311-024-01785-5. ISSN 1610-3653.
  38. ↑ Goldstein, Allen H.; Koven, Charles D.; Heald, Colette L.; Fung, Inez Y. (5 May 2009). "Biogenic carbon and anthropogenic pollutants combine to form a cooling haze over the southeastern United States". Proceedings of the National Academy of Sciences. 106 (22): 8835–40. Bibcode:2009PNAS..106.8835G. doi:10.1073/pnas.0904128106. PMC 2690056. PMID 19451635.
  39. ↑ Fischetti, Mark (2014). "Trees That Pollute". Scientific American. 310 (6): 14. Bibcode:2014SciAm.310f..14F. doi:10.1038/scientificamerican0614-14. PMID 25004561.
  40. ↑ Knorr, Wolfgang; Dentener, Frank; Lamarque, Jean-François; Jiang, Leiwen; Arneth, Almut (2017-07-31). "Wildfire air pollution hazard during the 21st century". Atmospheric Chemistry and Physics (in English). 17 (14): 9223–9236. Bibcode:2017ACP....17.9223K. doi:10.5194/acp-17-9223-2017. ISSN 1680-7316. Archived from the original on 10 July 2025. Retrieved 5 June 2025.{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  41. ↑ "Air Pollution Causes, Effects, and Solutions". National Geographic. 9 October 2016. Archived from the original on 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018. Retrieved 19 ਮਈ 2018. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)
  42. ↑ Johnson, Keith (18 April 2009). "How Carbon Dioxide Became a 'Pollutant'". Wall Street Journal.
  43. ↑ “Vehicles, Air Pollution, and Human Health.” Union of Concerned Scientists, www.ucsusa.org/clean-vehicles/vehicles-air-pollution-and-human-health
  44. ↑ "Evidence growing of air pollution's link to heart disease, death". Archived from the original on 2010-06-03. Retrieved 2010-05-18. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help) CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link) // American Heart Association. May 10, 2010
  45. ↑ J.R. Balmes, J.M. Fine, D. Sheppard Symptomatic bronchoconstriction after short-term inhalation of sulfur dioxide Am. Rev. Respir. Dis., 136 (1987), p. 1117
  46. ↑ "Newly detected air pollutant mimics damaging effects of cigarette smoke" (PDF). Retrieved 2010-08-29.
  47. ↑ "Infant Inhalation Of Ultra-fine Air Pollution Linked To Adult Lung Disease". Sciencedaily.com. 2009-07-23. Retrieved 2010-08-29.
  48. ↑ "Air quality and health". www.who.int. Retrieved 2011-11-26.
  49. 1 2 Seigneur, Christian, ed. (2019), "Environmental Impacts", Air Pollution: Concepts, Theory, and Applications, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 306–308, doi:10.1017/9781108674614.013, ISBN 978-1-108-48163-2, retrieved 2025-06-04
  50. ↑ Seigneur, Christian, ed. (2019), "Environmental Impacts", Air Pollution: Concepts, Theory, and Applications, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 308–309, doi:10.1017/9781108674614.013, ISBN 978-1-108-48163-2, retrieved 2025-06-04
  51. ↑ "Eutrophication of terrestrial ecosystems due to air pollution". European Environment Agency (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 29 November 2018. Archived from the original on 21 June 2025. Retrieved 2025-07-12.
  52. 1 2 Dong, Daxin; Wang, Jiaxin (2023). "Air pollution as a substantial threat to the improvement of agricultural total factor productivity: Global evidence". Environment International. 173 107842. Bibcode:2023EnInt.17307842D. doi:10.1016/j.envint.2023.107842. PMID 36863165.
  53. ↑ Li, Houjian; Tang, Mengqian; Cao, Andi; Guo, Lili (2022). "Assessing the relationship between air pollution, agricultural insurance, and agricultural green total factor productivity: evidence from China". Environmental Science and Pollution Research (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 29 (52): 78381–78395. Bibcode:2022ESPR...2978381L. doi:10.1007/s11356-022-21287-7. ISSN 0944-1344. PMID 35689771. S2CID 249551277. Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 20 November 2022.
  54. ↑ Kashyap, Rahul; Kuttippurath, J.; Patel, V. K. (2023). "Improved air quality leads to enhanced vegetation growth during the COVID–19 lockdown in India". Applied Geography (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 151 102869. Bibcode:2023AppGe.15102869K. doi:10.1016/j.apgeog.2022.102869. ISSN 0143-6228. PMC 9805897. PMID 36619606. S2CID 255439854.
  55. ↑ OECD (2016). The Economic Consequences of Outdoor Air Pollution (PDF). Paris: OECD Publishing. p. 22. doi:10.1787/9789264257474-en. ISBN 978-92-64-25746-7.
  56. ↑ Lavy, Victor; Rachkovski, Genia; Yoresh, Omry (2022). Heads Up: Does Air Pollution Cause Workplace Accidents? (Report). Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. doi:10.3386/w30715. https://www.nber.org/papers/w30715. Retrieved 15 September 2023.
  57. 1 2 World Bank (2022-04-12). The Global Health Cost of PM2.5 Air Pollution: A Case for Action Beyond 2021 (PDF) (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). The World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-1816-5. hdl:10986/36501. ISBN 978-1-4648-1816-5. Archived (PDF) from the original on 24 January 2025. Retrieved 11 April 2025.
  58. ↑ Wang, Siyuan; Song, Rong; Xu, Zhiwei; Chen, Mingsheng; Di Tanna, Gian Luca; Downey, Laura; Jan, Stephen; Si, Lei (2024). "The costs, health and economic impact of air pollution control strategies: a systematic review". Global Health Research and Policy (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 9 (1): 30. doi:10.1186/s41256-024-00373-y. ISSN 2397-0642. PMC 11337783. PMID 39164785.
  59. ↑ OECD (2016). The Economic Consequences of Outdoor Air Pollution (PDF). Paris: OECD Publishing. pp. 14–15. doi:10.1787/9789264257474-en. ISBN 978-92-64-25746-7. Archived (PDF) from the original on 10 May 2025. Retrieved 11 April 2025.
  60. ↑ Song, Zhe; Liu, Jia; Yang, Hongxing (2021). "Air pollution and soiling implications for solar photovoltaic power generation: A comprehensive review". Applied Energy. 298 117247. Bibcode:2021ApEn..29817247S. doi:10.1016/j.apenergy.2021.117247. hdl:10397/102795. ISSN 0306-2619. Archived from the original on 5 December 2024. Retrieved 21 April 2025.

ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ

[ਸੋਧੋ]

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

[ਸੋਧੋ]

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

[ਸੋਧੋ]
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਹਵਾ_ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ&oldid=827907" ਤੋਂ ਲਿਆ