ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਪੂਜਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ

ਪੂਜਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: पूजा) ਹਿੰਦੂਆਂ, ਬੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ, ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪੂਜਾ ਰੀਤੀ ਹੈ।[1][2] ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ।[3] ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਫੁੱਲ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਭੇਟ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[4]

ਹਿੰਦੂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਾ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ, ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸੈਟਿੰਗਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਜਾਂ ਵਿਆਹ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[5] ਦੋ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਘਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪੜਾਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ।[6] ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਰਸਮ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲੱਭ। ਕੁਝ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।[7][8]

ਪੂਜਾ ਸੰਪਰਦਾ, ਖੇਤਰ, ਮੌਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ, ਅਤੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।[6][7] ਰਸਮੀ ਨਿਗਮ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਅਗਮਾ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੀਵਾ (ਦੀਆ) ਜਾਂ ਧੂਪ ਸਟਿੱਕ ਜਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਭਜਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹਿੰਦੂ ਉਪਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ-ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ, ਭੋਜਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਰੋਹ ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਬਲੀਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[7]

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਅਗਮ ਪੂਜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਬਾਲੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਅਗਮਾ ਪੂਜਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੇਮਬਾਹਯਾਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9][10]

ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਪੂਜਾ ਦਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਮੂਲ ਹੈ।[11] ਜੇਏਬੀ ਵੈਨ ਬੁਟੀਨੇਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਪੂਜਾ" ਯੱਗ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਗਯ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ 8.17 ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੁਕ ਵਿੱਚ "ਸਚਿਪੂਜਨਯਮ" (ਸ਼ਾचिपूजनायं) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇੱਕਵਚਨ "ਉਸਤਤ" ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਕਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸਯਾਨਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ "ਉਸਤਤ, ਪੂਜਾ, ਬੇਨਤੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਸੂਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੂਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਪਾਣਿਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[12]

ਨਤਾਲੀਆ ਲਿਡੋਵਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੂਲ ਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੂਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਕਲਪਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵੀ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਇਬ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤੀ ਪੂਜਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।[12][13] ਕੋਲਿਨਜ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੜ੍ਹਾਂ "ਪੂ" (ਫੁੱਲ) ਅਤੇ "ਜੀ" (ਮੇਕ), ਜਾਂ "ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ" ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ "ਪੂ" ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ge" ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[12] ਚਾਰਪੇਂਟੀਅਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ[14] ਪੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤਾਮਿਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: pūsai 'ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨਾ' ਜਾਂ pūcey "ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ" ( 'ਫੁੱਲ' ਅਤੇ cey 'ਟੂ' ਤੋਂ)।[15] ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਲਗੂ ਮੂਲ pūjēi ( 'ਫੁੱਲ' ਅਤੇ cēyi 'ਟੂ' ਤੋਂ)।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

ਬਾਲੀ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਸਾਕੀਹ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਜਾ ਸਮਾਰੋਹ।
ਭੋਗ (ਭੋਜਨ) ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ
  1. James Lochtefeld, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2, ISBN 0-8239-2287-1, pp. 529–530.
  2. Paul Courtright, in Gods of Flesh/Gods of Stone (Joanne Punzo Waghorne, Norman Cutler, and Vasudha Narayanan, eds), ISBN 978-0231107778, Columbia University Press, see Chapter 2.
  3. पूजा, Sanskrit Dictionary, Germany (2009)
  4. Religions in the Modern World, 3rd Edition, David Smith, p. 45
  5. Lindsay Jones, ed. (2005). Gale encyclopedia of religion. Vol. 11. Thompson Gale. pp. 7493–7495. ISBN 978-0-02-865980-0.
  6. 6.0 6.1 Flood, Gavin D. (2002). The Blackwell companion to Hinduism. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-631-21535-6.
  7. 7.0 7.1 7.2 Puja, Encyclopædia Britannica.
  8. Hiro G. Badlani (2008), Hinduism: a path of ancient wisdom, ISBN 978-0595436361, pp. 315–318.
  9. How Balinese worship their god The Bali Times (January 4, 2008), Pedoman Sembahyang Bali Indonesia (2009).
  10. Yves Bonnefoy (ed.), Asian mythologies, ISBN 978-0226064567, University of Chicago Press, pages 161–162
  11. Axel Michaels (2004). Hinduism: Past and Present. Princeton University Press. pp. 241–242. ISBN 978-0-691-08953-9.
  12. 12.0 12.1 12.2 Natalia Lidova (1994). Drama and Ritual of Early Hinduism. Motilal Banarsidass. pp. 96–98. ISBN 978-81-208-1234-5.
  13. Axel Michaels (2004). Hinduism: Past and Present. Princeton University Press. p. 241. ISBN 978-0-691-08953-9.
  14. Charpentier, J. (1926), “Über den Begriff und die Etymologie von Pujå.” Beiträge zur Literaturwissenschaft und Geistesgeschichte Indiens, Festgabe Hermann Jacobi zum 75, Geburstag. Ed. W. Kirfel, Bonn, pp. 279–297.
  15. Varadara Raman, Glimpses of Indian Heritage (1998)'