ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।[1] ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ "ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਖੁਲਾਸੇ ਤੋਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।[2]

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ , ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ,ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਭੂਗੋਲ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧ, ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਧੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦ , ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰਵਾਦ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਚੋਣ ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ, ਪੋਸਟ-ਸਟ੍ਰਕਚਰਵਾਦ, ਸੰਸਥਾਗਤਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਲਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਵਿਦਵਤਾਵਾਦੀ ਜਰਨਲ ਲੇਖਾਂ, ਸਰਵੇਖਣ ਖੋਜ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ, ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਇਸ ਲਈ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਹਨ।

ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਰੋਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਆਂ, ਧਨ ਦੌਲਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਨ ਸਿਹਤ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ). ਕੁਝ ਖਾਸ ਨੀਤੀਗਤ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਆਦਰਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫਰੇਮਵਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਮੂਹਾਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਚੋਣਕਰਤਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਖਾਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ । ' ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਸਿਵਲ ਸਰਵ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਐੱਨ ਜੀ ਓ) ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਉਦਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪੋਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਬੰਧ ਫਰਮ ਅਕਸਰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, "ਅਮਰੀਕਨਸ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਚੋਣਾਂ, ਜਨ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰ, ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ, ਯੂਐਸ ਕੋਂਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਜਿਹੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਾਟਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੀਖਣ ਅਕਸਰ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਵਿਧੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਐਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਝਲਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਬਹੁਲਵਾਦ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ਹੈ ।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਚੇਅਰਜ਼ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ । ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ।

ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤਰ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਠਲੇ ਪੰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਪ ਖੇਤਰ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Oxford Dictionary: political science[ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ]
  2. Political Science. The University of North Carolina at Chapel Hill (22 February 1999). Retrieved on 27 May 2014.