ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧ, ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ , ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਭੂਗੋਲ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਖੇਤਰ

ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਰੋਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਆਂ, ਧਨ ਦੌਲਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਨ ਸਿਹਤ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ). ਕੁਝ ਖਾਸ ਨੀਤੀਗਤ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਆਦਰਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਠਲੇ ਪੰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਖੇਤਰ ਅਧਿਐਨ ਸਮੇਤ
• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧ
• ਸਿਆਸੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ
• ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
• ਪਬਲਿਕ ਕਾਨੂੰਨ
• ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ

ਇਤਿਹਾਸ

ਉਦਭਵ

ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਅਸਧਾਰਨ ਗੱਲ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਆਧੁਨਿਕ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ (ਡਿਸਿਪਲਿਨ) ਦੇ ਪੂਰਵ-ਅਧਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥਚਾਰਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਮਿਆਰੀ ਨਿਰਧਾਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ 'ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਨਾਨੀ (ਹੈਲੇਨਿਕ) ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਸਾਰ (ਐਨਲਾਈਟਨਮੈਂਟ) ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ "ਆਧੁਨਿਕਤਾ" ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕੌਮ-ਰਾਜ (ਨੇਸ਼ਨ ਸਟੇਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਪਣ/ਏਜੰਸੀ)।

ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਸ਼ੇ (ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ) ਵਜੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਗਮਨ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਚੇਅਰਾਂ (ਅਹੁਦਿਆਂ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। "ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ" ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐੱਚ.ਡੀ.) ਜਾਂ ਮਾਸਟਰਜ਼ (ਐੱਮ.ਏ.) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ (ਨੌਰਮੇਟਿਵ) ਅਤੇ ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ (ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ) ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1903 ਵਿੱਚ 'ਅਮੈਰੀਕਨ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ' (APSA) ਅਤੇ 1906 ਵਿੱਚ 'ਅਮੈਰੀਕਨ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਰਿਵਿਊ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। APSA ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 1904 ਵਿੱਚ 204 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 1915 ਵਿੱਚ 1,462 ਹੋ ਗਈ। APSA ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।