ਗੌਟਲੋਬ ਫਰੀਗ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਗੌਟਲੋਬ ਫ੍ਰੀਗ
Young frege.jpg
ਫ੍ਰੀਗ ਅੰ. 1879 ਵਿੱਚ
ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1848
ਵਿਸਮਾਰ, ਮੈਕਲਨਬਰਗ-ਸ਼ਾਹਰਿਨ, ਜਰਮਨੀ
ਮੌਤ 26 ਜੁਲਾਈ 1925(1925-07-26) (ਉਮਰ 76)
ਬਡ ਕਲੀਨਨ, ਮੈਕਲਨਬਰਗ-ਸ਼ਾਹਰਿਨ, ਜਰਮਨੀ
Notable work Begriffsschrift (1879)
The Foundations of Arithmetic (1884)
ਕਾਲ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਸਕੂਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਤਾਰਕਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾਵਾਦ
ਤਰਕਵਾਦ
ਅਨੁਭਵਾਤੀਤ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ[1][2] (1891 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ)
ਯਥਾਰਥਵਾਦ[2] (after 1891)
ਮੁੱਖ ਰੁਚੀਆਂ
ਗਣਿਤ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਗਣਿਤਕ ਤਰਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ

ਫ੍ਰੀਡਰਿਕ ਲੁਡਵਿਗ ਗੌਟਲੋਬ ਫ੍ਰੀਗ (/ˈfrɡə/;[3] ਜਰਮਨ: [ˈɡɔtloːp ˈfreːɡə], 8 ਨਵੰਬਰ 1848, ਵਿਮਸਾਰ — 26 ਜੁਲਾਈ 1925, ਬਾਡ ਕਲੀਨਿਨ) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸੀ। ਫ੍ਰੀਗ ਦੀਆਂ ਲਾਜ਼ੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਰਸਤੂਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਰੇਕ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਤਰਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਰਥਾਤ, ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ "ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਤਰਕ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ  ਹੈ"। 

ਜੀਵਨੀ[ਸੋਧੋ]

ਜਨਮ ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਤੱਟੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਸਮਾਰ ਵਿਚ 8 ਨਵੰਬਰ 1848 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਫ੍ਰੀਡਰਿਕ ਲੁਡਵਿਗ ਗੌਟਲੋਬ ਫ੍ਰੀਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫ੍ਰੀਗ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਫ੍ਰੀਗ ਨੇ 1869 ਵਿਚ ਜੇਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।  ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੌਟਿੰਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰਮਨ ਲੋਟਸ ਕੋਲੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1873 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਰਨਸਟ ਸਕਰਿੰਗ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਥੀਸਿਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ: Über eine geometrische Darstellung der imaginären Gebilde in der Ebene (ਇੱਕ ਪਲੇਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਿਓਮੈਟਰੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਾਰੇ)। 

1874 ਵਿੱਚ, ਅਰਨਸਟ ਅੱਬੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਾਲ, ਫ੍ਰੀਗ ਨੇ ਜੇਨਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫਰੀਗ ਉੱਤੇ ਜੇਨਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਬੋਝ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਤਰਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜੋ 1879 ਵਿਚ Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens ("ਸੰਕਲਪ-ਸਕ੍ਰਿਪਟ: ਅੰਕ ਗਣਿਤਕ ਦੇ ਮਾਡਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੰਤਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਭਾਸ਼ਾ") ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ[ਸੋਧੋ]

ਫਰੀਗ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਤਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੋੜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ[ਸੋਧੋ]

ਫਰੀਗ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੰਤਰਲੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਘੱਟ ਹੀ ਕਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਬਲੈਕਬੋਰਡ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਲਖ ਵਿਅੰਗ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਸੀ।[4]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਹੈਨਜ ਸਲਗਾ, "ਫ੍ਰੀਗ ਦਾਕਥਿਤ ਯਥਾਰਥਵਾਦ," ਜਾਂਚ 20 (1–4):227–242 (1977).
  2. 2.0 2.1 Michael Resnik, "II. Frege as।dealist and then Realist," Inquiry 22 (1–4):350–357 (1979).
  3. "Frege". Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  4. Frege's Lectures on Logic, ed. by Erich H. Reck and Steve Awodey, Open Court Publishing, 2004, pp. 18–26.