ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
Tripura Sundari
"The Beautiful Goddess of the Three Citadels"
Tripura sundari 4.jpg
Sri Lalita Tripurasundari enthroned with her right foot upon the Sri Chakra. She is surrounded by Brahma, Vishnu, Shiva, Ishvara, Parashiva Murugan and Ganesha. Lakshmi and Saraswati are fanning her.
ਦੇਵਨਾਗਰੀत्रिपुर सुन्दरी
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚTripura Sundarī
AffiliationDevi, Adi Parashakti, Mahavidya, Parvati, Durga and Mahakali.
Abodemanidvipa
ਮੰਤਰoṃ ka e ī la hrīṃ ha sa ka ha la hrīṃ sa ka la hrīṃ, or aiṃ hrīṁ sauḥ[1]
ਹਥਿਆਰNoose, Goad, Arrows and Bow[2]
ConsortTripurantaka (Shiva)

ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ (Sanskrit: त्रिपुर सुन्दरी, IAST: Tripura Sundarī), ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।[3] ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ, ਜੋ ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਦੇ ਜਹੂਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਸਾਹਸ੍ਰਨਾਮਾ 'ਚ ਅਤੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਾਨਾ (ਦੇਵੀ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[4]

ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ 'ਚ ਸ੍ਰੀਕੁਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਆਦਿ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਖ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[5] ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।[6] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, "ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਾਲਕ", ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।[7] ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਮੁੱਢਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਕਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਨਿਰੁਕਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ 'ਤ੍ਰਿਪੁਰ' ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਬਦਾਂ; "ਤ੍ਰਿ" ਅਤੇ "ਤ੍ਰਯਾਸ" (ਤਿੰਨ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ[8] ਅਤੇ "ਪੁਰ" ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।[9] "ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ[10] ਜਦਕਿ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[11]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Wallis, Christopher, Tantra Illuminated, p.?
  2. Kinsley, David (1998). Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās. Motilal Banarsidass Publ. p. 112. 
  3. West Bengal (India) (1994). West Bengal District Gazetteers: Nadīa. State editor, West Bengal District Gazetteers. 
  4. Das, J.K. (2001). "Chapter 5: old and new political process in realization of the rights of indigenous peoples (regarded as tribals) in Tripura". Human rights and indigenous peoples. APH Publishing. pp. 208–9. ISBN 978-81-7648-243-1. 
  5. Mahadevan 1975, pp. 235.
  6. Brooks 1990, pp. 155–156.
  7. Kinsley, David (1998). Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās. Motilal Banarsidass Publ. p. 113. 
  8. Williams, Monier. "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". faculty.washington.edu. trí m. tráyas 
  9. Williams, Monier. "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". faculty.washington.edu. ○purá n. sg. id. (built of gold, silver, and iron, in the sky, air, and earth, by Maya for the Asuras, and burnt by Śiva MBh. &c • TS. vi, 2, 3, 1) 
  10. Williams, Monier. "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". faculty.washington.edu. tripurá: m. Śiva Śaktir 
  11. Williams, Monier. "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". faculty.washington.edu. sundarī f. a beautiful woman, any woman 

ਸਰੋਤ[ਸੋਧੋ]

  • Brooks, Douglas R. (1990), The Secret of the Three Cities: An Introduction to Hindu Sakta Tantrism, Chicago & London: University of Chicago Press 
  • Brooks, Douglas R. (1992), Auspicious Wisdom, Albany: State University of New York Press 
  • Kinsley, David (1997), Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahavidyas, New Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 978-0-520-20499-7 

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ[ਸੋਧੋ]

  • Dikshitar, V.R. Ramachandra (1991). The Lalita Cult. Delhi: Motilal Banarsidass. 
  • Kinsley, David (1998). Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions. Berkeley: University of California Press. 

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]