ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 1

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
Wiki letter w.svg ਇਸ ਹਿੱਸੇ/ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। Crystal txt.png
Muazzam
Padishah of the Mughal Empire
Bahadur Shah I

Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg
7th Mughal Emperor
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ 19 June 1707 – 27 February 1712
ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 19 June 1707 in Delhi
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ Muhammad Azam Shah (titular)
Aurangzeb
ਵਾਰਸ Jahandar Shah
Consort Nur-un-nissa Begum
Wives Mihr Parwar Begum
Amat-ul-Habib Begum
Rani Chattar Bai
One another wife
ਔਲਾਦ Jahandar Shah
Azz-ud-Din Mirza
Azim-ush-Shan Mirza
Daulat-Afza Mirza
Rafi-ush-Shan Mirza
Jahan Shah Mirza
Muhammad Humayun Mirza
Dahr Afruz Banu Begum
Rafi-us-Qadr
ਪੂਰਾ ਨਾਂ
Abul-Nasr Sayyid Qutb-ud-din Muhammad Shah Alam Bahadur Shah Badshah
ਪਿਤਾ Aurangzeb
ਮਾਂ Nawab Bai
ਜਨਮ 14 October 1643
Burhanpur, Mughal Empire
ਮੌਤ 27 ਫਰਵਰੀ 1712(1712-02-27) (ਉਮਰ 68)
Lahore, Mughal Empire
ਦਫ਼ਨ 15 May 1712
Moti Masjid, Delhi
ਧਰਮ Sunni Islam

ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ (ਉਰਦੂ : بہادر شاه اول - ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਔਵਾਲ) (14 ਅਕਤੂਬਰ 1643 - 27 ਫਰਵਰੀ 1712), ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, 1707 ਤੋਂ 1712 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1663 ਵਿਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1696 ਤੋਂ 1707 ਤਕ, ਉਹ ਅਕਬਰਬਾਦ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਗਰਾ), ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ।

ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਪਤੀ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਐਲਾਨਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਜਾਜੂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਾਰ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਬਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਲੀ ਨੂੰ ਵਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਖੁੱਟਾ ਵਿਚ ਇਕ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਮੁਗਲ ਕਮ ਬਖਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਹਿਰੌਲੀ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

Full-figure painting of a young Bahadur Shah
ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਆਜਾਮ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ

ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1643 ਨੂੰ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਰਹੀਮ ਦੇ ਬੇਟੇ ਓਮਰ ਤਾਰਿਕ ਦੇ ਦੌਰਾਨ; ਜਾਂ ਡੈਕਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾ ਚੜਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 'ਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਉੱਕਰਿਆ ਸੀ।

1663 ਵਿਚ ਮੁਈਜ਼ਮ ਨੇ ਪੁਣੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਪਰ, ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਆਫਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ. ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਆਜਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਆਗਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਅਜ਼ਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਜ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਦੱਬਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਮੁਮਤਾਜ ਮਾਹਲ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਸਮਰਾਟ ਆਰੰਗਜਿਬ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਆਜ਼ਮ

1670 ਵਿੱਚ, ਮੁਆਫਾਮ ਨੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੁਆਫਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਗੇਜਾਂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਪਲਾਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਮੁਆਫਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਬੇਗਮ ਨਵਾਬ ਬਾਇ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਮੁਆਫਮ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਪਰ, 16 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੁਆਫਾਮ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੌਕਸੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ।

[1]

[1]

ਰਾਜ[ਸੋਧੋ]

ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦਾ ਯੁੱਧ[ਸੋਧੋ]

ਇਕ ਮੁਕਟ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, 1707 ਵਿਚ ਅਯੁੰਗਜੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਮੁਆਜ਼ਮ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਰਾ (ਮੁਹੰਮਦ ਕਪੂਰ ਬਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ) ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਡੈਕਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਤਾਜ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਆਗਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਐਲਾਨਿਆ, ਪਰ ਜੂਨ 1707 ਵਿਚ ਜਜਾਊ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮੁਆਮਜ਼ਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਲੀ ਤਾਬਾਰ, ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ 19 ਜੂਨ 1707 ਨੂੰ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਆਈ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ।

ਅਨੇਕ੍ਸਸ਼ਨਜ਼[ਸੋਧੋ]

ਐਮਬਰ[ਸੋਧੋ]

Low, white building with a few people outside
ਅੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਲਿਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ

ਰਾਜਪੁਤਾਨ ਵਿਚ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਰਤਨਵਾਨ ਅਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। 10 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ (ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਭਾਰਤ), 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿਚ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਮੀਹਰਾਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ 20 ਜਨਵਰੀ 1708 ਨੂੰ ਅੰਬਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਬਿਜਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਝਗੜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭਰਾ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1708 ਨੂੰ ਅੰਬਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ 100,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਐਂਬਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਲੰਘਿਆ।[2][3]

ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ[ਸੋਧੋ]

ਕੋਰਟ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ[ਸੋਧੋ]

Ink drawing of Muhammad Kam Bakhsh, nearly identical to painting above
ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ

ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਮਾਰਚ 1707 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਬੀਜਾਪੁਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ ਨਿਆਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਅਜ਼ਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਖ਼ਸ਼ੀ (ਸੈਨਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਟਾਕਰੁਬੱ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਦਸ਼ਾਕ ਕਮ ਬਖਸ਼-ਇ-ਦਿਨਪਾਨਾ (ਸਮਰਾਟ ਕਮ ਬਖਸ਼, ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਫੇਥ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕੁਲੱਰਗਾ ਅਤੇ ਵਾਕਿੰਖੇੜਾ ਜਿੱਤੇ।[4][5]

ਤਾਕਰਾਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਅੰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਅਹਿਸਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਬਗੈਰ ਉਸਨੇ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ। ਤਰਾਰਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਈ 1707 ਵਿਚ ਕਾਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਅਲੋਕ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਗੋਕੰਡਾਂ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੋਲਕੌਂਡਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸੁਬਸਾਹਦਰ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।[6][7][8]

ਸਿੱਖ ਵਿਦਰੋਹ[ਸੋਧੋ]

Bahadur Shah, distinguished by a halo, with two other men on an elephant
ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ

ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਕਤ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ (ਫੌਜ), ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਮਾਣਾ, ਚੱਪੜਚਿਰੀ (ਸਰਹਿੰਦ), ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਰਾਹੋਂ ਵਿਖੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ, ਸਰਹਿੰਦ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਰਾਹੋਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੇਹਾਟ, ਅੰਬਟੇ, ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ 1709 ਤੋਂ 1712 ਤਕ। ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ।

ਮੌਤ[ਸੋਧੋ]

Large, white mausoleum
ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ, ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਫਨਾਏ ਸਥਾਨ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਨਵਰੀ 1712 ਵਿਚ ਸਮਰਾਟ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ "ਸਿਹਤ ਅਸਫਲ" ਹੋਇਆ ਸੀ। 24 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 27-28 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਮੁਗਲ ਦੇ ਨੇਕ ਕਮਰ ਖਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ "ਸਪਲੀਨ ਦਾ ਵਾਧਾ" ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮੀਰ-ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਚਿਨ ਕਿਲਿਕ ਖਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 15 ਮਈ ਨੂੰ ਮਹਿਰੌਲੀ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ (ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ) ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਦਾਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ 1713 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ [ਸੋਧੋ]

ਨਾਮ, ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ[ਸੋਧੋ]

ਉਸਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਨਾਮ, ਉਸਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਸਮੇਤ, "ਅਬੁਲ-ਨਸਰ ਸੱਯਦ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ" ਸੀ. ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਖੁਲਦ-ਮੰਜ਼ਿਲ" (ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਦਰਤਾ) ਕਿਹਾ. ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਨਬੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਨੇ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਸਨ (ਜਿਸ ਦੀ ਬੇਟੀ, ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਸਨ).[9][10]

ਬੱਚੇ[ਸੋਧੋ]

ਨਾਮ    ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮਰ ਗਿਆ ਬੱਚੇ
Jahandar Shah 1661 1713 Alamgir II, Izz-ud-din, Azz-ud-din
Azz-ud-din 1664 Infancy None
Azim-ush-Shan 1665 1712 Muhammad Karim, Farrukhsiyar, Humayun Bakht, Ruh-ul-Quds, Ahsan-ullah
Daulat-Afza 1670 1689 None
Rafi-ush-Shan 1671 1712 Shah Jahan II, Rafi ud-Darajat, Muhammad Ibrahim
Jahan Shah I 1674 1712 Farkhunda Akhtar, Muhammad Shah
Muhammad Humayun 1678 Infancy None
A son 1700 infancy None
Dahr Afruz Banu Begum 1663 1703

ਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 Faruqui, p. 305.
  2. Irvine, p. 46.
  3. Irvine, p. 47.
  4. Irvine, p. 52.
  5. Irvine, p. 53.
  6. Irvine, p. 57.
  7. Irvine, p. 55.
  8. Irvine, p. 56.
  9. Irvine, p. 62.
  10. Irvine, p. 64.