ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ
ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ | |
|---|---|
 | |
| ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ | |
| ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ 1909–10; 1918–19; 1932 and 1933 | |
| Incumbent | ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ |
| ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਜਨਮ | 25 ਦਸੰਬਰ 1861 ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ |
| ਮੌਤ | 12 ਨਵੰਬਰ 1946 (ਉਮਰ 84) ਬਨਾਰਸ |
| ਕੌਮੀਅਤ | ਭਾਰਤੀ |
| ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ | ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ |
| ਅਲਮਾ ਮਾਤਰ | ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲਕਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |
ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ (ਹਿੰਦੀ: पंडित मदन मोहन मालवीय) ⓘ (1861–1946) ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਪਾਰਟੀ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਹਾਮਨਾ' ਦੀ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।[1] ਉਹ ਚਾਰ ਵਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੰਤ ਅੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ।[2] 2015 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।[3]
ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿਖੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (BHU) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1915 ਦੇ BHU ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ,[2] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਕਲਾ, ਵਣਜ, ਵਿਗਿਆਨ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਰਸਮਾਂ, ਦਵਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ, ਕਾਨੂੰਨ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ 1919 ਤੋਂ 1938 ਤੱਕ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਰਹੇ।[4][5]
ਮਾਲਵੀਆ ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟਸ ਅਤੇ ਗਾਈਡਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।[6] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1919 ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਦ ਲੀਡਰ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।[7] ਉਹ 1924 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1936 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੈਨਿਕ ਨਾਮਕ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।[8]
ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 153ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 24 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਰਤਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[9]
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
[ਸੋਧੋ]ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1861 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ,[10] ਇੱਕ ਗੌਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ[11][12][13] ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਮੂਨਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ, ਹੋਇਆ ਸੀ।[14] ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਲ ਡਿਗੀ (ਹੁਣ ਮਾਲਵੀਆ ਨਗਰ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਯਕੁੰਡ ਦੇ ਸਾਵਲ ਦਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਪ੍ਰੇਮਧਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਵਾ (ਉਜੈਨ) ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮਾਲਵੀਆ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਦੀ ਕੁੰਦਨ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ।[15]
ਮਾਲਵੀਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਜਨੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਰਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਗਿਆਨੋਪਦੇਸ਼ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਵਰਦਿਨੀ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਕਰੰਦ ਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।[8]
ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ 1879 ਵਿੱਚ ਮੁਇਰ ਸੈਂਟਰਲ ਕਾਲਜ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤਾ। ਹੈਰੀਸਨ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਏ. ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ।[8]
ਮਾਲਵੀਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਗਵਤ ਪਾਠ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ। ਜੁਲਾਈ 1884 ਵਿੱਚ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।[16]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Mahamana's life as exemplary as Mahatma's: BHU V-C". The Times of India. 27 December 2009. Archived from the original on 2012-11-04. Retrieved 2014-02-01.
{{cite news}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (help) - ↑ 2.0 2.1 Singh, Binay (13 March 2009). "BHU set to realise future goals". VARANASI: The Times of India. Archived from the original on 14 ਜੂਨ 2012. Retrieved 3 June 2011.
{{cite news}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (help) ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid<ref>tag; name "BHU set to realise future goals" defined multiple times with different content - ↑ ਗੁਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਢਿੱਲੋਂ (6 ਮਾਰਚ 2016). "ਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਮਾਲਵਾ ਨਾਲ ਨਾਤਾ". ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ. Retrieved 24 ਮਾਰਚ 2016.
- ↑ "History of BHU". Banaras Hindu University website. Archived from the original on 23 September 2015. Retrieved 8 January 2010.
- ↑ "University at Buffalo, BHU sign exchange programme". Rediff News. 4 October 2007.
- ↑ Our Leaders (Volume 9 of Remembering Our Leaders). Children's Book Trust. 1989. p. 61. ISBN 978-81-7011-842-8.
- ↑ "C. Y. Chintamani (10 April 1880 – 1 July, 1941)". The Tribune. 7 May 2000.
- ↑ 8.0 8.1 8.2 "Homage to Mahamana Malaviya". Homage to Mahamana Malaviya.
- ↑ "Press Information Bureau English Releases". pib.nic.in. 24 December 2014.
- ↑ Bhattacherje, S. B. (2009). Encyclopaedia of Indian Events & Dates. Sterling Publishers Pvt. Ltd. pp. 138–139. ISBN 978-81-207-4074-7.
- ↑ "Pandit Madan Mohan Malviya". Banaras Hindu University. 9 February 2017. Archived from the original on 6 October 2001.
- ↑ Daniyal, Shoaib (30 December 2014). "Madan Mohan Malviya: how a four-time Congress president became a BJP icon". Scroll.in (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Retrieved 2022-01-16.
- ↑ Nayar, Sushila (1993). Mahatma Gandhi, Volume 5. Public Resource. Navajivan Trust. ISBN 978-81-7229-048-1.
- ↑ "Madan Mohan Malaviya". Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Madan-Mohan-Malaviya.
- ↑ Rao, P. Rajeswar (1991). The Great Indian patriots, Volume 1. Mittal Publications. pp. 10–13. ISBN 978-81-7099-280-6.
- ↑ "MADAN MOHAN MALAVIYA". Indian Post. 25 December 1961.