ਰਿਸ਼ਭ (ਸੁਰ)

ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ)

ਸੁਰ ਰਿਸ਼ਭ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਰ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭ ਉਚਾਰਖੰਡ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਰਲਤਾ ਲਈ ਰੇ ਜਾਂ ਰੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਰੇ ਅਤੇ ਰੀ (ਨੋਟੇਸ਼ਨ - ਆਰ) ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਰਵੇ

ਰਿਸ਼ਭਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ :

• ਸੁਰ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ ਜਾਂ ਰੀ) ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਰਗਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਵਰ ਹੈ।
• ਸੁਰ ਰੇ ਜਾਂ ਰੀ ਸ਼ਡਜਾ (ਸ) ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲਾ ਸੁਰ ਹੈ।
• ਰਾਗ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁਰ ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਰੂਪ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਡਜ ਮੂਲ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ 6 ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਡਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਡ ਅਤੇ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਦ 6 ਹੈ ਅਤੇ ਜਾ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ 'ਜਨਮ ਦੇਣਾ' ਹੈ।

ਸ਼ਡ  - 6, ਜ -ਜਨਮ . ਇਸ ਲਈ, ਇਸਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ 6 ਨੋਟਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ।

ਇਸ ਲਈ ਸੁਰ ਰੇ ਸ਼ਡਜਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

• ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 270 ਹਰਟਜ਼ ਹੈ।
• ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ-
• ਸ਼ਡਜ (ਸ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 240 ਹਰਟਜ਼
• ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 270 ਹਰਟਜ਼
• ਗੰਧਾਰ (ਗ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 300 ਹਰਟਜ਼
• ਮਧ੍ਯਮ (ਮ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 320 ਹਰਟਜ਼
• ਪੰਚਮ (ਪ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 360 ਹਰਟਜ਼
• ਧੈਵਤ (ਧ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 400 ਹਰਟਜ਼
• ਨਿਸ਼ਾਦ(ਨੀ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ)450 ਹਰਟਜ਼
• ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਦੇ ਸ਼ਡਜ (ਸੰ) ਦੀ ਥਿਰਕਣ (ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) 480

• ਸੁਰ "ਸ" ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਥਿਰਕਣ(ਫ੍ਰਿਕ਼ੁਏਂਸੀ) ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਅਨੁਪਾਤ ਜਾਂ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ ਦੀਆਂ 3 ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਹਨ।

• ਸ਼ਡਜਾ (ਸਾ) ਅਤੇ ਪੰਚਮ (ਪਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਵਰ Komal ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ</link> ਜਾਂ Tivra svara</link> s ਪਰ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਸ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਨੂੰ ਅਚਲ ਸਵਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦੇ। ਸਵਾਰਸ ਰਾ, ਗਾ, ਮਾ, ਧਾ, ਨੀ ਨੂੰ ਚਲ ਸਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ - ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰਸ
  
  ਰੇ, ਗਾ, ਧਾ, ਨੀ - Komal Svaras</link> 
 
  ਮਾ - Tivra Svaras</link>

• ਭੈਰਵ ਥਾਟ , ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ, ਮਾਰਵਾ ਥਾਟ, ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਅਤੇ ਤੋੜੀ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ)ਹੈ, ਬਾਕੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਹੈ।
• ਓਹ ਰਾਗ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਹੈ - ਰਾਗ ਬ੍ਰਿੰਦਾਬਨੀ ਸਾਰੰਗ, ਆਦਿ ।
• ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ,ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀ (ਰੁਸ਼ਿਮੁਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਭਾਵ ਸਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਸ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਰਿਸ਼ੀ) ਭਾਵ ਰੀ.ਜਾਂ ਰੇ ਨੂੰ ਉਚਾਰਖੰਡ 'ਚ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਨੂੰ ਬਲਦ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ
• ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਹੈ।

ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ

ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, 'ਰਿਸ਼ਭ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰੂਪ ਹੈ ਰੇ ਅਤੇ ਰੀ। ਉਚਾਰਖੰਡ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਲਤਾ ਲਈ, ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਰੇ ਜਾਂ ਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਰੀ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਖੰਡ ਰੇ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਰੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਿਕੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ 7 ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਰੇਗਾ : ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਸਾ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣਗੇ : ਸਾ ਰੀ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਸਾ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

• ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
• ਗੰਧਾਰ (ਗ)
• ਧੈਵਤ (ਧ)
• ਨਿਸ਼ਾਦਾ (ਨੀ)

ਵਿਸਤਾਰ

ਸੁਰ ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ

• ਰਿਸ਼ਭ ਇੱਕ ਅੱਠਵਾਂ ਜਾਂ ਸਪੋਟਕ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੁਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ "ਸਾ" (ਸ਼ਡਜ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਸੁਰ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ।
• ਇਹ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਡਜ ਮੂਲ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ 6 ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਡਜ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤੋਡ਼ਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਡ ਅਤੇ ਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡ 6 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ 'ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ'। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈਃ

ਸ਼ਡ-6, ਜੇ-ਜਨਮ. ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ 6 ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ।

ਇਸ ਲਈ ਸੁਰ ਰੇ ਸ਼ਡਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

• ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ 270 Hz ਹੈ। ਸੱਤ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਿਰਤੀ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ ਸਾ 240 ਹਰਟਜ਼, ਰੀ 270 ਹਰਟਜ਼. ਗਾ 300 ਹਰਟਜ਼। ਮਾ 320 ਹਰਟਜ਼; ਪਾ 360 ਹਰਟਜ਼ ਅਤੇ ਧਾ 400 ਹਰਟਜ਼ ਤੇ ਨੀ 450 ਹਰਟਜ਼ (ਸਾ 480 ਹਰਟਜ਼) । (ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ. 'ਸਾ' ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾਵਾਂ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਪਾਤ ਜਾਂ ਅੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ।         

ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ 480 Hz (ਤਾਰ ਸਪਤਕ) ਦੀ ਆਵਿਰਤੀ 540 Hz ਹੈ ਭਾਵ ਹੇਠਲੇ ਅੱਖਰ Re ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ।  

• ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ 3 ਸ਼ਰੂਤੀ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰੂਤੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੇ ਲਈ ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਵਰਾਂ ਲਈ, ਆਖਰੀ ਸ਼ਰੂਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰੂਤੀ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਜੇ ਇਹ 3 ਸ਼ਰੂਤੀ ਦੇ ਰੇ ਹਨ ਤਾਂ,

ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਰੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰੂਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ। ^ 1.23 ^ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਰੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰੂਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

• ਸ਼ਾਦਜਾ (ਸਾ) ਅਤੇ ਪੰਚਮ (ਪਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਵਰ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਤਿਵਰਾ ਸਵਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਾਂ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਨੂੰ ਅ'ਚਲ ਸਵਰਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ਸਵਰਸ ਰਾ, ਗਾ, ਮਾ, ਧਾ, ਨੀ ਨੂੰ ਚਲ ਸਵਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰਸ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ-ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰਸ ਰੇ, ਗਾ-ਧਾ, ਨੀ ਕੋਮਲ ਸਵਰਸ ਮਾ-ਤਿਵਰਾ ਸਵਰਸ

• ਭੈਮਾਰਵਾ ਥਾਟ, ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ, ਮਾਲਵਾ ਥਾਟ, ਭੈਰਵੀ ਥਾਟ ਅਤੇ ਟੋਡੀ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ।
• ਰਾਗ ਜਿੱਥੇ ਰੇ ਵਾਦੀ ਸਵਰ ਹੈ-ਰਾਗ ਬ੍ਰਿੰਦਬਾਨੀ ਸਾਰੰਗ, ਆਦਿ ਰਾਗ ਜਿੱਥੋਂ ਰੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸਵਰ ਹੈ-ਰਾਗਾ ਭੈਰਵ, ਆਦਿ।
• ਕਲਪਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ੀਮੁਨੀ ਰਿਸ਼ੀਮੁਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਰਥਾਤ ਸਾਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਸਾ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀਆਂ (ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਰੀ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਮੁਨੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ
• ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਭ ਇੱਕ ਬਲਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
• ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
• ਰਿਸ਼ਭ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।