ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ
ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਲੀਘਟ ਚਿੱਤਰ
ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਲੀਘਟ ਚਿੱਤਰ
ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਣਾਂਤਰ ਗਂਗਾ ਦੇਵੀ
ਤਮਿਲ ਲਿਪੀ கங்கை
ਸੰਬੰਧਨ ਦੇਵੀ
ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਸੰਤਨੁ
ਨਿਵਾਸ ਗੰਗਾ ਨਦੀ
ਮੰਤਰ ॐ हिलि हिलि मिली मिली गंगा देवी नमः
ਫਾਟਕ  ਫਾਟਕ ਆਈਕਨ   ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ


ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: गङ्गा, ਹਿੰਦੀ: गंगा Gaṅgā, ਬਰਮੀ: ဂင်္ဂါ, IPA: [ɡɪ́ɴɡà] Ginga; ਤਮਿਲ਼: கங்கை ਗੰਗਕਾਈ, ਥਾਈ: คงคา ਖੋਂਖਾ) ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵੀ ਰੂਪੀ ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰੀਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਧੇ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕਣ।

ਹਰਦੁਆਰ, ਇਲਾਹਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੁਆਂ ਦੇ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ‘ਤੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਕਰਾਥੋਂਗ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ (พระแม่คงคา, คงคาเทวี) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਮਬੱਤੀ ਜਲਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ[ਸੋਧੋ]

ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਨਤੇਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੰਗਾ ਨਾਮਕ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਹਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ (ਵਵੈਸ਼ਣਵ) ਕਥੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜਤ ਸਹਿਤ ਧੋਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ "ਕਮੰਡਲ" ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਮਾਨਤੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੀਨਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਫਾਜਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ’ਤੇ ਉਤਰਾਈ[ਸੋਧੋ]

ਗੰਗਾ ਦੀ ਚੜਾਈ - ਰਾਜਾ ਰਵੀ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰ

ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਸਗਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਾਦੁਈ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਖਤਾਵਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਈਰਖਾ ਵਸ ਚੁਰਾ ਲਿਆ। ਸਗਰ ਨੇ ਉਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਤਾਲ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਮਗਨ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਮੰਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਚੁਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਅਤੇ ਸਗਰ ਦੇ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਪਾਤ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਜਲਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।

ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਦਲੀਪ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਸਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਇਸ ਬਦਕਿੱਸਮਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਦੀ ਕਿ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਸਕਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ।

ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਬਰਹਮਾ ਜੀ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਲਗਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੱਦ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦੇਣ।

ਗੰਗਾ ਪੂਰੇ ਹੈਂਕੜ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਲਗੀ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿਤਰ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦੀ ਤਰਫ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰੁੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਉਸਾਰੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅਭਾਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੰਗਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ-ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ (ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗੀਰਥ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਭਗੀਰਥੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਸਾਹਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਣ ਲਈ ਭਗੀਰਥੀ ਜਤਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥ ਪੇਨੇਸ, ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ

ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਾਹਨਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਜਦੋਂ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਤਰਫ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਾਹਨੂ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਤੋਂ ਗੁਸੇ ਹੋਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ। ਤੱਦ ਦੇਵਤਰਪਣ ਨੇ ਜਾਹਨੂ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਹੇਤੁ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਕੇ ਜਾਹਨੂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਵਗ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਾਹਨਵੀ ਨਾਮ (ਜਾਹੈੂ ਦੀ ਪੁਤਰੀ) ਪਿਆ।

ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ, ਕਲਯੁਗ (ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾਪਨ ਕਾਲ) ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯੁੱਗ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਜੁਗ (ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਦਾ ਕਾਲ) ਦਾ ਉਦਏ ਹੋਵੇਗਾ।

ਰਿਗਵੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹਿੰਦੁਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂ ਤਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿਤਰ ਗਰੰਥ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਦੀਸਤੁਤੀ (ਰਿਗਵੇਦ 10.75) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵੱਲ ਰੁੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰਵੀ (ਰਿਗਵੇਦ) 6.45.31 ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਰਵੀ (ਰਿਗਵੇਦ) 3.58.6 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਪਵਿਤਰ ਦੋਸਤੀ, ਹੇ ਬਹਾਦਰਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਹਨਵੀ (ਜਾਹਨਵਿਅਮ) ਦੇ ਤਟ ‘ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਸੰਭਵਤ: ਗੰਗਾ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[1] ਆਰਵੀ 1.116. 18-19 ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਡਾਲਫ਼ਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[2][3]

ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

Santanu stops Ganga from drowning their eighth child, who became known as Bhishma

ਸੰਕਦ ਪੁਰਾਣ ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਕਾਰਤੀਕੇ (ਮੁਰੁਗਨ) ਦੀ ਮਤ੍ਰੇਈ ਮਾਤਾ ਹਨ; ਕਾਰਤੀਕੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

ਪਾਰਬਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਦੋਸ਼ੋਂ ਤੋਂ ਗਣੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਦੀ ਛਵੀ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗਣੇਸ਼ ਜਿੰਦਾ ਹੋ ਉੱਠੇ। ਇਸਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਦੋ ਮਾਵਾਂ ਹਨ- ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਵਿਮਾਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗੇਇਅ (ਗੰਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[4]

ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਾਪਿਤਵਸੁਵਾਂਨੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੰਨ ਜਾਓ। ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਛੱਡ ਕਰ ਚੱਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੱਤਵਸੁਵਾਂਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਵਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਨੇ ਕੋਈ ਆਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਓੜਕ ਅਠਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਸਲਈ ਗੰਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਚੱਲੀ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਅਠਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਦਯੋਸ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪੀ ਨਸ਼ਵਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਕੇ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭੀਸ਼ਮ (ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਾ ਗਿਆ।[5]

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Talageri, Shrikant. (2000) The Rigveda: A Historical Analysis; Talageri, S.: "Michael Witzel – An examination of his review of my book". --Griffith translates JahnAvyAm in this verse as "house of Jahnu", even though in similar verses he uses the "on the banks of a river" translation (see Talageri 2000)
  2. Talageri, Shrikant. (2000) The Rigveda: A Historical Analysis.; Talageri, S.: "Michael Witzel – An examination of his review of my book" 2001.
  3. The Sanskrit term shimshumara refers to the Gangetic dolphin (the Sanskrit term for dolphin is shishula). Talageri 2000, 2001 chandan singh kanyal
  4. Y. Krishan (Gaṇeśa:Unravelling an Enigma, p.6
  5. Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 277. ISBN 0-8426-0822-2.