ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਸਰਦਾਰ
ਨਵਾਬ
ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਲਗਭਗ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ।
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ
ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ
9 October 1753 – 23 October 1783
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਕਪੂਰ ਸਿੰਘ
ਤੋਂ ਬਾਅਦਫੂਲਾ ਸਿੰਘ
4ਵਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ) ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ
ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ
9 October 1753 – 23 October 1783
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਕਪੂਰ ਸਿੰਘ
ਤੋਂ ਬਾਅਦਨੈਨਾ ਸਿੰਘ
ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਜਨਮ
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ

(1718-05-03)3 ਮਈ 1718
ਆਹਲੂ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ
(ਮੌਜੂਦਾ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ)
ਮੌਤ23 ਅਕਤੂਬਰ 1783(1783-10-23) (ਉਮਰ 65)
ਬੰਡਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸੰਘ
(ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ)
ਕਬਰਿਸਤਾਨਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਜੀਵਨ ਸਾਥੀਮਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸਦਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬਾ
ਬੱਚੇ3
ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ
ਲੜਾਈਆਂ/ਜੰਗਾਂ
Commander Dal Khalsa

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (3 ਮਈ 1718 - 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783) ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਹ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ (ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਕਮਾਂਡਰ) ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1716 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1801 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1772 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ 3 ਮਈ, 1718 ਦੇ ਦਿਨ ਲਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਆਹਲੁ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[4][5] ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (ਨਵਾਬ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। 1753 ਵਿੱਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 1753 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਇਆ। 1761 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ।1761 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ 2200 ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁੜਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜਾਨੇ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 1772 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।[6]

ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੇਔਲਾਦ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ

ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਗਠਨ

[ਸੋਧੋ]

1733 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਬੇਰੋਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ 1300 ਤੋਂ 2000 ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਢੋਲ ਅਤੇ ਬੈਨਰ ਸੀ।[7] ਹਰੇਕ ਦਲ, ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ, ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮੂਹ, ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1735 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਜਾੜਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ (ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।[8][9][10]

ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ

[ਸੋਧੋ]

ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ

[ਸੋਧੋ]

1739 ਵਿੱਚ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, 1739 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ (ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ) ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਰ ਤਖਤ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਏ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵਰਗੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟ ਲਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੇ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਉਸ ਸਮੇਂ 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।[11][12]

ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਨੇਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀ 1748 ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ (ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛਾਪੇ

[ਸੋਧੋ]

ਜੂਨ 1747 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਰਨੈਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਸਦੋਜ਼ਈ, ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।

ਦਸੰਬਰ 1747 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1769 ਤੱਕ, ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ 1752 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਤਖਤ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।[13] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।[14]

ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ (1758)

[ਸੋਧੋ]

1758 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਵਧਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਮਾਰਚ 1758 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਟਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।[15][16][17][18] ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ 1758 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਬ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਪਚੱਤਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਅਤੇ ਮਲਹਾਰ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਚਲੇ ਗਏ।

ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ

[ਸੋਧੋ]

ਸੂਰਜ ਮੱਲ (1707-63) ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ 1763 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਰੁਹੀਲਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੀਜੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 40,000 ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ 1764 ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਰੀ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਯਮੁਨਾ-ਪਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 20 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ 9 ਜਨਵਰੀ 1765 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਖਾਸ (ਘੋੜੇ ਮੰਡੀ) ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾਹ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਰਾਇਆ।[19]

ਦਸੰਬਰ 1765 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੇਵਾੜੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 25,000 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਰੱਖੇ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੌਲਪੁਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। 13-14 ਮਾਰਚ 1766 ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ।[20][21][22]

ਨਵੰਬਰ 1761 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ

[ਸੋਧੋ]

ਸਤੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਜਾ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ।[23]

ਨਵੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਿਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[24]

ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਪਾਦਸ਼ਾਹ" (ਸਮਰਾਟ) ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ-ਏ-ਅਮੀਰਾ, ਜੋ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।[25]

ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ, ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ: "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਗੜਬੜ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਿਆਰ-ਉ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ (1782), ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਮੁਜ਼ਫਰੀ (1787), ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਏ (1811), ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਯਾਦਗਰ (1835) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ ਜੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਖਾਲਸਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਮਾਰੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਛੇਵਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਹਮਲਾ, 1762

[ਸੋਧੋ]

1762 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।[26][27] ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਫਿਰ 40,000 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 20,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਹਾਰ - ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ 5-10,000+ ਸੈਨਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 20,000 ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਰਹੀਆਂ।[28][29]

ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਮਾਰਚ 1763

[ਸੋਧੋ]

ਮਾਰਚ 1763 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਹੋਲੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗਾਲੇ ਖਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।[30]

ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਫਤਹਿਾਬਾਦ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਟ ਈਸ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।[31]

ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਜਿੱਤ

[ਸੋਧੋ]

ਜੂਨ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸਾਦਤ ਯਾਰ-ਖਾਨ ਇੰਨਾ ਡਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦਸੰਬਰ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਭੀਖਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ

[ਸੋਧੋ]

ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਮੋਰਿੰਡਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਆਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਇਸਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।[32]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਹਿੰਦ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 24 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅੱਠ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰੱਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੁੰਡਾਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 12 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਰੁੜਕੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ, ਜਨਵਰੀ 1764

[ਸੋਧੋ]

ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ 85 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਕੀ ਮੱਲ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਭੜੋਗ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 57 ਅਤੇ 46 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਾਹਾ ਦੇ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਬਾਕਰ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਰਕਮ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਰਾਣੀ ਕਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਰਾਏ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ।[33]

ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਲ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਹਾ ਵਿਖੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 150 ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ 50 ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰੋਗ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[34]

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਿਪਟੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ 1,500 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 500 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਸੌਂਪੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੰਵਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਭੜੋਗ ਭੱਜ ਗਿਆ।[35]

ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ।

1764 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲਾ

[ਸੋਧੋ]

ਫਰਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਪਰਲੇ ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਸ਼ਾਮਲੀ, ਕੰਧਲਾ ਅੰਬਲੀ, ਮੀਰਾਂਪੁਰ, ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ, ਜਵਾਲਾਪੁਰ, ਕਨਖਲ, ਲੈਂਡੌਰਾ, ਨਜੀਬਾਬਾਦ, ਨਗੀਨਾ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਚੰਦੌਸੀ, ਅਨੂਪਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1761 ਤੋਂ 1770 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਛਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ।[36]

ਤਹਮਸ ਖਾਨ ਮਸਕੀਨ, ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: "ਉਸ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 40,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ। ਨਵਾਬ ਨਜੀਬ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਸਟੈਂਡ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਿੱਦੜ ਚਾਲਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ।", ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਹੱਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।[37]

ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੌਲਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 14 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਇਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1759 ਵਿੱਚ ਕਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।[38]

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ

[ਸੋਧੋ]

1765 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ 1764-1765 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜੋ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਚ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ 6,000 ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ, ਜਹਾਨ ਖਾਨ, ਸ਼ਾਹ ਪਸੰਦ ਖਾਨ, ਅੰਜ਼ਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 12,000 ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ 12,000 ਬਲੂਚੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੀ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਥੋਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਰਾਮ ਦਾਸ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਫਗਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜੇ, ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਗਏ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀ ਬਲੂਚੀਆਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪੂਰੀ ਲੜਾਈ ਰਾਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਪਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਲਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਤਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ 3 ਮੀਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਿੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਚੀਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਤ ਪੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਤੱਕ ਜਲੰਦੂਰ ਦੁਆਬ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਸਿਰਫ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸੀ।

ਆਖਰੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਹਮਲਾ, 1766-67

[ਸੋਧੋ]

1766 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੇ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।[39]

ਹਿੱਲੇ-ਜੁੱਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਰ ਕੇ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸਮਾਈਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਆਖਰੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।[40]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ

[ਸੋਧੋ]

ਸਤੰਬਰ 1758 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1759 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੁਕੜੀ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਸਮੇਤ ਕਾਂਗੜਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਨਾਮਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਚ 1763 ਤੱਕ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਵੀ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।[41]

ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ, ਜੋ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ, ਨੇ 1765 ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਪਚੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ

[ਸੋਧੋ]

1765 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵੇਂ ਮੁਖੀ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।[42]

1775 ਵਿੱਚ, ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਚਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਬਟਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[43]

ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਨਾਲ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਸਬੇ ਜ਼ਹੂਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।[44]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੱਠਜੋੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹੂਰਾ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਘ ਬਣਾਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1778 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।[45]

ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ, 1779

[ਸੋਧੋ]

ਦਸੰਬਰ 1779 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਭੱਟੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਸੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 13 ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।[46]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1770 ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਕਰੀਮੁਲੀਲਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਚੈਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਥਾਣਾਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1777 ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਵਾਈ, ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।[47]

ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਭੱਟੀ ਮੁਖੀ ਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਅੰਦਰੇਸਾ, ਦਿਆਲਪੁਰ, ਭੁਲੱਥ, ਭੋਇੰ, ਬੋਹਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਲ, ਚੱਕੋਕੇ, ਦਾਇਨਵਿੰਡ, ਡਾਲਾ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਢਿਲਵਾਂ, ਹਮੀਰਾ, ਕਰੇਲ, ਖਖਰੈਣ, ਕੁਲਾਰਾਂ, ਲਖਨਕੀ, ਲੋਹੀਆਂ, ਮੁੱਲਾਂਵਾਲ, ਨਡਾਲੀ, ਪਰਵੇਜ਼ਨਗਰ, ਰਮੀਦੀ, ਸਿੱਧਵਾਂ ਅਤੇ ਵਡਾਲੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰੀ ਮਲ ਅਤੇ ਬੋਰਾ ਮਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।[48]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।[49]

ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ

[ਸੋਧੋ]

ਮਾਰਚ 1783 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ 10 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।[50][51][52]

ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

[ਸੋਧੋ]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ (ਐਨ.ਜੇ.ਐਸ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ), ਜੋ ਕਿ 1856 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[53] ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਉਸਨੂੰ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ... [ਅਤੇ] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ [ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ]। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਰਨੈਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਜਪੁਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।

— — ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ, [54][note 1]

ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ

[ਸੋਧੋ]

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ - ਮੁਨਸ਼ੀ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਦੀ ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ - ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 1761 ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।[55] ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ

[ਸੋਧੋ]

ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ

[ਸੋਧੋ]
  • 2010 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ Singh, Sewa (1984). ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783). ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿਭਾਗ. p. 3.
  2. ↑ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 1990, p. 51.
  3. ↑ H. ਐਸ. ਸਿੰਘਾ 2005, p. 31.
  4. ↑ H. S. Singha 2005, p. 111.
  5. ↑ Ahluwalia, M. L. (1989). Life and Times of Jassa Singh Ahluwalia (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Publication Bureau, Punjabi University.
  6. ↑ Gordon, Stewart (1993). The Marathas 1600–1818, Volume 2. Cambridge University Press, 1993. ISBN 978-0-521-26883-7.
  7. ↑ Narang, K. S.; Gupta, H. R. (1969). History of Punjab: 1500 - 1558. p. 216. Retrieved 15 July 2010.
  8. ↑ Grewal, J. S. (1998). The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3. Cambridge University Press. p. 90. ISBN 9780521637640.
  9. ↑ Singha, H. S (2000). The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries). Hemkunt Press. p. 110. ISBN 978-81-7010-301-1. Retrieved 22 December 2011.
  10. ↑ Dhavan, Purnima (2 November 2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699-1799. Oxford University Press. pp. 90–91. ISBN 9780199877171.
  11. ↑ Rajmohan Gandhi (1999), Revenge and Reconciliation, Penguin Books India, p. 118, ISBN 9780140290455
  12. ↑ Saggu, DS (2018). Battle Tactics And War Manoeuvres of the Sikhs. Notion Press. ISBN 9781642490060.
  13. ↑ Gordon, Stewart (February 2007). The Marathas 1600–1818, Volume 2. Cambridge University Press, 1993. ISBN 978-0-521-26883-7.
  14. ↑ Gordon, Stewart (February 2007). The Marathas 1600–1818, Volume 2. Cambridge University Press, 1993. ISBN 978-0-521-26883-7.
  15. ↑ Mikaberidze, Alexander (22 July 2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). ABC-CLIO. p. 43. ISBN 978-1-59884-337-8. [2 volumes]. p. 43: The Marathas, assisted by Sikhs, defeated the Afghans and captured Attock, Peshwar and Multan in the spring of 1758.
  16. ↑ Mehta 2005, pp. 236, 260.
  17. ↑ Pletcher, Kenneth (2010). The History of India. Britannica Educational. p. 198. ISBN 9781615301225.
  18. ↑ Barua, Pradeep (2005). The state at war in South Asia. University of Nebraska Press. p. 55. ISBN 9780803213449. The Marathas attacked soon after and, with some help from the Sikhs, managed to capture Attock, Peshawar, and Multan between April and May 1758.
  19. ↑ "Sikh Relations with Jats of Bharatpur". The sikh encyclopedia. 19 December 2000. Retrieved 30 August 2020.
  20. ↑ Gupta, Hari Ram. History of the Sikhs, Vol. III: Sikh Domination of the Mughal Empire, 1764-1803. Munshilal Manoharlal. ISBN 978-81-215-0213-9. Page 56. Accessed 8 January 2025.
  21. ↑ Herrli, Hans (2004) [1993]. The Coins of the Sikhs (2nd ed.). Munshiram Manoharlal publishers Pvt ltd, New Delhi. p. 233. In December 1765 Jawahir singh marched against Jaipur with 25000 sikhs who were bought off by Raja Mado Singh, but in March 1768 Jawahir Singh, supported by 20000 Sikh mercenaries, again attacked and routed Mado Singh"
  22. ↑ Hooja, Rima (2006). A History of Rajasthan. New Delhi: Rupa Publication. pp. 726, 736.
  23. ↑ Gupta, Hari Ram. History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies. Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd.
  24. ↑ Gupta, Hari Ram. History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies. Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd.
  25. ↑ Singh, Khushwant (11 October 2004). A History of the Sikhs: 1469–1838 (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-567308-1. Retrieved 2 January 2023.
  26. ↑ Mehta, J. L. (2005). Advanced study in the history of modern India 1707–1813. Sterling Publishers Pvt. Ltd. p. 303. ISBN 978-1-932705-54-6. Retrieved 23 September 2010.
  27. ↑ Bhatia, Sardar Singh. "Vadda Ghallurghara". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Retrieved 24 September 2015.
  28. ↑ Jacques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges. Greenwood Press. p. 553. ISBN 978-0-313-33536-5. Retrieved 18 July 2015.
  29. ↑ Awan, Muhammad Tariq (1994). History of India and Pakistan, Volume 2 (2 ed.). Ferozsons, 1994. pp. 502–505. ISBN 9789690100351.
  30. ↑ Singh, Khushwant (2004). History of the Sikhs. Oxford University Press. p. 160. ISBN 9780195673081.
  31. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  32. ↑ Gupta, Hari Ram. History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies. Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd.
  33. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  34. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  35. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  36. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  37. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  38. ↑ Singh, Khushwant (11 October 2004). A History of the Sikhs: 1469–1838 (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-567308-1. Retrieved 2 January 2023.
  39. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  40. ↑ Singh, Khushwant (2004). History of the Sikhs. Oxford University Press. p. 160. ISBN 9780195673081.
  41. ↑ Gupta, Hari Ram. History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies. Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd.
  42. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  43. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  44. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  45. ↑ Singh, Khushwant (2004). History of the Sikhs. Oxford University Press. p. 160. ISBN 9780195673081.
  46. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  47. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  48. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  49. ↑ Hari Ram Gupta (October 2001). The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls. Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd. ISBN 81-215-0165-2.
  50. ↑ Sethi, Jasbir Singh. Views and Reviews. Sanbun Publishers. ISBN 9788190825986.
  51. ↑ Louis E. Fenech; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. p. 54. ISBN 978-1-4422-3601-1.
  52. ↑ Bhagata, Siṅgha (1993). A History of the Sikh Misals. Publication Bureau, Punjabi University. pp. 271–282. Baghel Singh, Baghel Singh took the leadership of karorisingha misl.
  53. ↑ "College of excellence, 150 years ago". The Tribune. 1 October 2006.
  54. ↑ H. R. Gupta 1982, p. 43.
  55. ↑ Gian Singh, Panth Parkash (1865); Munshi Kanhaiyya Lal, Tareekh-e-Punjab
  1. ↑ Rest of the quote: "Jassa Singh was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front part of his body and none on his back. He was a giant in body. ... Qazi Nur Muhammad who saw him fighting against Ahmad Shah Durrani called him a mountain. He was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front of his body and none on his back. He was a giant in body. His breakfast consisted of one kilogram of flour, one half kilogram of butter, one quarter kilogram of crystalline sugar slabs ( misri ), and one bucketful of butter-milk (lassi). One he-goat sufficed him for two meals…. These were the days of physical prowess, and only men possessed of indomitable will power could compete with ferocious Afghans on better footing. He was wheatish in colour, tall, fat, with a broad forehead, wide chest, loud and sonorous voice which could be clearly heard by an assemblage of 50,000 men….. The horses under him must have been the size of an elephant. This is why he could be clearly seen by Qazi Nur Muhammad in a body of fifty or sixty thousand men. His long arms came down to his knees. This enabled him to strike his sword right and left with equal valour."
ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:<ref> tags exist for a group named "note", but no corresponding <references group="note"/> tag was found.
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਜੱਸਾ_ਸਿੰਘ_ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ&oldid=835728" ਤੋਂ ਲਿਆ