ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्रजापति, romanized :Prajāpati, 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ') ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।[1][2][3] ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਿੰਦੂ ਪਾਠ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।[4] ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਾਭਜਨਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਬ੍ਰਹਮਣ (ਸਵਯਮਭੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।[5]

ਵਿਉਪੱਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्रजापति) 'ਪਰਜਾ' (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਅਤੇ 'ਪਤੀ' (ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਲਕ) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ।[6] ਪਦ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ", ਜਾਂ "ਸਭ ਜੰਮਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ"।[7] ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਰਧ-ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।[8]

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

"ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼", 1850 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਟੀਲ ਨੱਕਾਸ਼ੀ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[9] ਜਨ ਗੋਂਡਾ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਪਰਤ ਵਿਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਤ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।[10] ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਾਵਿਤਰ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[11]

ਕਿਤਾਬਾਂ / ਪਾਠ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ।

ਵੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਖੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਅੰਡਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਹੋਣਾ। ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਫਿਰ ਸਿਰਜਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਵੀ ਵਾਕ (ਧੁਨੀ) ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

Prajapati: Hindu Deity, Encyclopaedia Britannica

  1. Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin. p. 311. ISBN 978-0-14-341421-6. 
  2. George M. Williams (2008). Handbook of Hindu Mythology. Oxford University Press. pp. 234–235. ISBN 978-0-19-533261-2. 
  3. James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-ZFree registration required. The Rosen Publishing Group. pp. 518–519. ISBN 978-0-8239-3180-4. 
  4. Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin. p. 311. ISBN 978-0-14-341421-6. 
  5. Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 322–323, 337, 338, 341–342. 
  6. Jan Gonda (1982), The Popular Prajāpati, History of Religions, Vol. 22, No. 2 (Nov., 1982), University of Chicago Press, pp. 137-141
  7. Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin. p. 311. ISBN 978-0-14-341421-6. 
  8. James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-ZFree registration required. The Rosen Publishing Group. pp. 169, 518–519. ISBN 978-0-8239-3180-4. 
  9. James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-ZFree registration required. The Rosen Publishing Group. pp. 518–519. ISBN 978-0-8239-3180-4. 
  10. Jan Gonda (1986). Prajāpatiʼs rise to higher rank. BRILL Academic. pp. 2–5. ISBN 90-04-07734-0. 
  11. Jan Gonda (1982), The Popular Prajāpati, History of Religions, Vol. 22, No. 2 (Nov., 1982), University of Chicago Press, pp. 129-130