ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ/ਦੀ ਰਿਆਸਤ
1772–1947
ਕਪੂਰਥਲਾ
Flag Coat of arms

1909 ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ।
ਖੇਤਰ 
• 1901
1,320 km2 (510 sq mi)
Population 
• 1901
314,341
ਇਤਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰਨਵਾਂ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ
• ਸਥਾਪਨਾ
1772
1947
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਸਿੱਖ ਸੰਘ
ਭਾਰਤ
ਅੱਜ ਹਿੱਸਾ ਹੈਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ
Kapurthala state The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 14, p. 408–416.

ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ 510 square miles (1,300 km2) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ 1901 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 314,341 ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਸਬੇ ਅਤੇ 167 ਪਿੰਡ ਸਨ।[1] 1930 ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਲਈ ਮੂਰਿਸ਼ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2] ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।[3]

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਗਜ ਨੇ ਗਜਨੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰੋਮਨ - ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਲੀਬਹਾਨ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਜੈਸਲਮੇਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ ਦੀ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੱਟੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਾਟਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਹਲੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੌਂਪੀ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਧੂ (ਜਾਂ ਸਾਧੋ) ਸਿੰਘ ਆਹਲੂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਲਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ) ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।[4] ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ (1873) ਨੇ ਇਸ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਜਾਅਲੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।[4] ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਵਾਰੀਖ ਰਾਜ ਖਾਲਸਾ (1894) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾਲ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਪਣਾ ਲਈ ਸੀ।[5]

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। 1846 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਾਕਮ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।[6]

ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ[ਸੋਧੋ]

ਸਰਦਾਰਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਸ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸੀ.ਆਈ.ਈ
  • ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (10 ਜੁਲਾਈ 1801 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1837) (ਜਨਮ 1784 – ਮਰ. 1837)[9][10][11]
  • ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ (20 ਅਕਤੂਬਰ 1837 – 13 ਸਤੰਬਰ 1852) (ਜਨਮ 1817 – ਮੌਤ 1852)
  • ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (13 ਸਤੰਬਰ 1852 – 12 ਮਾਰਚ 1861) (ਜਨਮ 1831 – ਮੌਤ 1870)[12]

ਰਾਜਾ—ਇ ਰਾਜਗਣ[ਸੋਧੋ]

  • ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (12 ਮਾਰਚ 1861 – 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870) (ਜਨਮ 1831 – ਮੌਤ 1870)
  • ਖੜਕ ਸਿੰਘ (2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870 – 3 ਸਤੰਬਰ 1877) (ਜਨਮ 1850 – 1877)
  • ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ (3 ਸਤੰਬਰ 1877 – 12 ਦਸੰਬਰ 1911) (ਜਨਮ 1872 – 1949)[13]

ਮਹਾਰਾਜੇ[ਸੋਧੋ]

ਤਾਜ ਰਾਜਕੁਮਾਰ[ਸੋਧੋ]

  • ਟਿੱਕਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੂਜੀਤ ਸਿੰਘ[15]
    ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਜੀ.ਸੀ.ਐਸ.ਆਈ., ਜੀ.ਸੀ.ਆਈ.ਈ., ਜੀ.ਬੀ.ਈ.

ਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]


ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Kapurthala state The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 14, p. 408.
  2. Venkatesh, Karthik (16 January 2016). "Malerkotla, Where Tolerance is a Way of Life" (in English). The Wire. Retrieved 3 November 2020.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  3. "An undivided India?" (in English). NDTV. 29 August 2009. Retrieved 19 October 2020.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  4. 4.0 4.1 Ganda Singh (1990). Sardar Jassa Singh Ahluwalia. Punjabi University. pp. 1–4.
  5. M. L. Ahluwalia (1996). Land marks in Sikh history. Ashoka International. p. 37.
  6. W. H. McLeod (2009). The A to Z of Sikhism (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Scarecrow Press. p. 6. ISBN 978-0-8108-6344-6.
  7. "Kapurthala". Archived from the original on 8 August 2018. Retrieved 11 March 2019.
  8. "KAPURTHALA". Royal Family of India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2013-04-12. Retrieved 2018-01-09.
  9. "History | Kapurthala Web Portal | India". Government of India. Retrieved 25 December 2020.
  10. A history of the Sikhs, from the origin of the nation to the battles of the Sutlej. Cunningham, Joseph Davey, 1812-1851., Garrett, H. L. O. ed. (Herbert Leonard Offley), 1881-1941
  11. Griffin, Lepel Henry (1892). Ranjit Singh. Oxford : Clarendon press.
  12. "KAPURTHALA". Royal Family of India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2013-04-12. Retrieved 2018-01-09.
  13. "KAPURTHALA". Royal Family of India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2013-04-12. Retrieved 2018-01-09.
  14. "KAPURTHALA". Royal Family of India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2013-04-12. Retrieved 2018-01-09.
  15. "An undivided India?" (in English). NDTV. 29 August 2009. Retrieved 19 October 2020.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ[ਸੋਧੋ]