ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ
| ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ | |
|---|---|
 ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ | |
| ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ | |
| ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ | ਚੜਤ ਸਿੰਘ |
| ਵਾਰਸ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |
| ਜਨਮ | 1756 or 1760 ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ, ਸਿੱਖ ਸੰਘ <bar /> (ਮੌਜੂਦਾ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) |
| ਮੌਤ | 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1790 ਜਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1792 ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ, ਸਿੱਖ ਸੰਘ <bar /> (ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) |
| ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ |
|
| ਔਲਾਦ | ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |
| ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣਾ | ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ |
| ਪਿਤਾ | ਚੜਤ ਸਿੰਘ |
| ਮਾਤਾ | ਦੇਸਨ ਕੌਰ |
| ਧਰਮ | ਸਿੱਖ ਧਰਮ |
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Maha Singh; 1760 – 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1790 ਜਾਂ 1756 – ਅਪ੍ਰੈਲ 1792)[1][2][3], ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੀਲਾ ਮਿਲਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਦੇਸਨ ਕੌਰ ਵੜੈਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੱਠਜੋੜ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲਚੱਕ-ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਮਾਈ ਮਾਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ, ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ।
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
[ਸੋਧੋ]ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 1756 ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੇਸਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1760 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[4][5] ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ, ਸਹਿਰ ਕੌਰ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।[6] ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1770 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੋਗਲਚੱਕ-ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਮਾਈ ਮਾਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।[7] ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੈਚਲੌਕ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[8]
ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ
[ਸੋਧੋ]ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸਨ ਕੌਰ ਇੱਕ ਦੁਨਿਆਵੀ-ਸਿਆਣੀ, ਤਜਰਬੇਕਾਰ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਔਰਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ।[9][10] ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧੀ, ਸਹਿਰ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਹੇਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।[11] ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 1774 ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਠਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੀਆਂ (ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗੀ ਪਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ) ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ; ਇਹਨਾਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਗੱਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।[12] ਦੇਸਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੱਗਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਸਨ।[13]
ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਬਾਮੇਜ਼ਈ ਤੋਂ ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਟਲੀ ਅਹੰਗਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਸੂਲ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਚੱਠਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁਖੀ ਜੋ ਭੰਗੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।[14] ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਈ ਮਾਲਵੈਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[15] ਰਸੂਲਨਗਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ") ਸਿੰਘ (ਭਾਵ "ਸ਼ੇਰ")।
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਵੰਡਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨੇਕ ਇੱਛਾ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।[16]
ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ
[ਸੋਧੋ]ਭੰਗੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਚੈਤ ਸਿੰਘ, ਚੱਠਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ, ਚੈਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਆਈ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਅਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ, ਈਸਾ ਖੇਲ ਅਤੇ ਮੂਸਾ ਖੇਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1782 ਵਿੱਚ ਚਿਨਿਓਟ ਦੇ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੂਲੂ ਨੇ ਝੰਗ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ।
1777 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਟਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਤਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਭੰਗੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਬਚਾਅ ਬਢਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਅਤੇ ਮਨਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰੂਪਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦੇਣੇ ਪਏ।[17]
1788 ਵਿੱਚ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਣੋਈਆ ਵੀ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਮੰਗੀ ਪਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਧਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।[18]
ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ
[ਸੋਧੋ]ਰਣਜੀਤ ਦਿਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਦਿਓ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਿਜ ਦਿਓ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਪਰ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 1784 ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਵੰਡਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ ਜੰਮੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਲੁੱਟਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਦਾ ਸੀ, ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਧੋਖੇ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਸਦਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਜੈ ਸਿੰਘ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਮਹਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1784 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਮਜੀਠਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਤੋਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਰੁਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਏਜੰਟ ਉਸਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਕਨ੍ਹਈਆ ਫੌਜ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੱਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਲੜਾਈ ਛੇ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕਨ੍ਹਈਆ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਈ। ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਮਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣਾ ਤਰਕਸ਼ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਲੈ ਗਏ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਈ।[19]
ਅਚਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿਖੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਪਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂਰਪੁਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਸੀ।[20]
ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਠਜੋੜ
[ਸੋਧੋ]1784 ਵਿੱਚ, ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨਕਈ, ਜੋ ਕਿ ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਖੀ, ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ[21] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਰਦਾਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਕਰਮੋ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੀ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਕਈ ਦਾ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੇਜਿਆ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਨਕਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਖਰਚਕੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਗੱਠਜੋੜ ਸੀ।[22] ਇਹ ਵਿਆਹ 1792 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ[23] ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਕਈ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਰਾਜ ਕੌਰ" ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਈ ਨਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। 1801 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1805 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ।।[24]
ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਦਾ ਕੌਰ ਇੱਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1786 ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਰੀ। ਇਸ ਵਿਆਹੁਤਾ ਗੱਠਜੋੜ ਨਾਲ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਗੱਠਜੋੜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ 1789 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ[25] ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ 1807 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣੀ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
[ਸੋਧੋ]ਸੋਧਰਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਪੇਚਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮੁਖੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੋਧਰਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1790 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
"ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਹੋਰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਉਸਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।"
— ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ
"ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਹਾਦਰ, ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਦਾਰ ਉਸਦੇ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਤੇਜ਼ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਬੇਦਾਗ਼ ਹਿੰਮਤ, ਸਖ਼ਤ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ, ਕਈ ਵਾਰ, ਉਸਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"
— ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ
[ਸੋਧੋ]- 2010 ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਗੈਵੀ ਚਾਹਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਿਨ ਭਨੋਟ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R.Bakshi R. (2007-01-01). Punjab Through the Ages. Sarup & Sons. pp. 272â274. ISBN 978-81-7625-738-1. Retrieved 12 June 2010.
{{cite book}}: C1 control character in|pages=at position 5 (help) - ↑ Khurana, J.S. "MAHAN SINGH". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Retrieved 10 March 2016.
- ↑ Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R.Bakshi R. (2007-01-01). Punjab Through the Ages. Sarup & Sons. pp. 272–274. ISBN 978-81-7625-738-1. Retrieved 12 June 2010.
- ↑ www.DiscoverSikhism.com. History Of The Sikh Misals (in English).
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Ahmad Shah Batalia, op. tit., p. 29; Carmichael Smyth, op. tit., p. 9.
- ↑ Siṅgha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Publication Bureau, Punjabi University.
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India: Publication Bureau, Punjabi University. p. 113.
- ↑ Pathak, Rashmi (2007). Punjab Through the Ages (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Sarup & Sons. ISBN 978-81-7625-738-1.
- ↑ Studies in Sikhism and Comparative Religion (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Guru Nanak Foundation. 2006.
- ↑ Lafont, Jean Marie (2002). Maharaja Ranjit Singh (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Atlantic Publishers & Distri.
- ↑ Ganesh Das Badehra, op. tit, p 135
- ↑ Lafont, Jean Marie (2002). Maharaja Ranjit Singh (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Atlantic Publishers & Distri.
- ↑ Kanaihya Lai, Tarikh-i-Punjab (1877), Punjabi, Version, Patiala, 1968. p. 135.
- ↑ Kakshi, S.R.; Rashmi Pathak; S.R.Bakshi; R. Pathak (2007). Punjab Through the Ages. New Delhi: Sarup and Son. pp. 16–17. ISBN 978-81-7625-738-1.
- ↑ Sohan Lai Suri, op. tit., II, p. 15;
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India: Publication Bureau, Punjabi University. p. 119.
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India: Publication Bureau, Punjabi University. p. 114.
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India: Publication Bureau, Punjabi University. p. 119.
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India:Publication Bureau, Punjabi University.
- ↑ Singh, Khushwant (11 October 2004). A History of the Sikhs: 1469–1838 (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-567308-1. Retrieved 2 January 2023.
- ↑ Singha, Bhagata (1993). A History of the Sikh Misals. Patiala, India: Publication Bureau, Punjabi University. p. 165.
- ↑ Sheikh, Majid (2021-04-25). "Three Maharanis of the great Sikh Maharajahs". DAWN.COM (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2021-10-22.
- ↑ von Hugel, Karl Alexander; Jervis, T. B. (2009). Travels in Kashmir and the Panjab. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9781139198622. ISBN 978-1-139-19862-2.
- ↑ ਫਰਮਾ:Cite ODNB
- ↑ Atwal, Priya (2020). Royals and Rebels: The Rise and Fall of the Sikh Empire (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) (1 ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780197548318.001.0001. ISBN 978-0-19-754831-8.