ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ

ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ – ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ

ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਸਥਿੱਤੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਭੂਗੋਲਿਕ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ 28°31′19″N 77°10′43″E / 28.52194°N 77.17861°E / 28.52194; 77.17861ਗੁਣਕ: 28°31′19″N 77°10′43″E / 28.52194°N 77.17861°E / 28.52194; 77.17861
ਇਲਹਾਕ ਇਸਲਾਮ
ਸੂਬਾ ਦਿੱਲੀ
Territory ਦਿੱਲੀ
ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਾਲ 15ਵੀ ਸਦੀ
ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਰੁਤਬਾ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਕਬਰਾਂ
ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ
ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਵੇਰਵਾ
ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਟਾਈਪ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਕਬਰ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਰਵੇ
Materials ਸੈਂਡ-ਸਟੋਨ

ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਮਹਿਰੌਲੀ, ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਖੁਸਰਿਆਂ ਲਈ ਸੂਫੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ" ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਿਜੜੋਂ (ਹਿਜੜੇ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ) ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਰੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ (ਮੌਜੂਦਾ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ) ਵਿੱਚ ਤੁਰਕਮਾਨ ਗੇਟ ਦੀ ਹਿਜੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।[1][2][3]

ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ ਇੱਕ ਪੂਰਵ -ਮੁਗਲ, ਲੋਦੀ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਮੇਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮਾਰਕ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਦੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਖੁਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[1][2][3] ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਕਮਾਨ ਗੇਟ ਦੇ ਹਿਜੜੇ ਜੋ ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਹੁਣ ਧਾਰਮਿਕ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡਣ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।[2]

ਖਾਨਕਾਹ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਫੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਿਜੜੇ[ਸੋਧੋ]

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਿਜੜੇ

ਹਿਜੜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਸੰਗਠਿਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਦ ਦਾ ਵਦੀਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਨੇਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ)। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਜੜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਖੁਸਰਾ ( ਕੈਸਟਿਡ ਨੌਕਰ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਇੱਕ ਖੁਸਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਖੁਸਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਹਿਜੜਾ (ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ) ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਜੜਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ "ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ" ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[4][5] ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਣ, ਗਾਉਣ, ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਉਣ, ਆਮ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਅਤੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਜਨਗਣਨਾ ਡੇਟਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[4][5]

ਬਣਤਰ[ਸੋਧੋ]

ਹਿਜੜੋਂ ਕਾ ਖ਼ਾਨਕ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਖੁਸਰਿਆਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ

ਇੱਕ ਤੰਗ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵੇਹੜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਛੱਤ ਹੈ। ਕਬਰਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੰਧ ਮਸਜਿਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹਨ।[3]

ਇੱਥੇ ਹਿਜੜਿਆਂ ਜਾਂ ਖੁਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਕਬਰਾਂ (ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ) ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਮੁੱਖ ਕਬਰ ਮੀਆਂ ਸਾਹਿਬ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿਜੜੇ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[2]

ਪਹੁੰਚ[ਸੋਧੋ]

ਇਥੇ ਮਹਿਰੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਤੰਗ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।[1][2] ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਿਰੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਕ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲ ਹੈੱਡ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (11 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (11 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਰਕ ਮੇਨ ਮਹਿਰੌਲੀ ਰੋਡ ਦੇ ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ 6 ਵਿੱਚ 'ਚੱਟਾ ਵਾਲੀ ਗਲੀ' ਨਾਮਕ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।[2][6]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 1.2 Peck, Lucy (2005). Delhi -A thousand years of Building. Hijron Ka Khanqha. New Delhi: Roli Books Pvt Ltd. p. 234. ISBN 81-7436-354-8. Retrieved 2009-07-25. Page 234: --narrow entrance to the Hijron ka Khanqah (15th c) on the left. This wall mosque dates from the Lodi period but became the burial ground for the Delhi eunuchs. It is beautifully maintained and is surprisingly tranquil place, just off the main road 
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Mehta, Vinod (2006). Delhi & NCR City Guide. Hijron ka Khnanqah. Outlook Publishing (India)Private Limited. p. 317. ISBN 81-89449-04-4. ;;;This is a Lodi period Mosque and Khanqah or convent, which in the early twentieth century came under the possession of the hijras or the eunuch community of the Tukman gate area in Shahjahanabad. The Hijras still possess it and visit Mehrauli on religious occasions to distribute langar to the poor. The Khanqah also has tombs of several Hijras including one said to be of a hijra known only as Miyan Saheb. 
  3. 3.0 3.1 3.2 Aparna Das. "Retreating into the Sufi's shadow". Express India. Archived from the original on 29 September 2012. Retrieved 2009-08-01. 
  4. 4.0 4.1 "Delhi's special people, then and now". The Hindu. 2003-05-19. Archived from the original on 2004-01-28. Retrieved 2009-08-19. 
  5. 5.0 5.1 Freilich, Morris; Douglas Raybeck; Joel S. Savishinsky (1991). Deviance: anthropological perspectives. Deviant Careers: The Hijras of India. Greenwood Publishing Group. pp. 149–150. ISBN 0-89789-204-6. 
  6. "Monuments". Delhi Art Central: Anand Foundation. Archived from the original on 7 July 2011. Retrieved 2009-08-22.