ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ
মুক্তিযুদ্ধ ਮੁਕਤੀਯੁਧੋ
ਠੰਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ
BangladeshLiberationWarMontage.jpg

ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਘੜੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਹੋਵਿਜ਼ਰ, ਸਰੰਡਰ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਅੱਗੇ,[1]ਪੀਐਨਐਸ ਗਾਜ਼ੀ
ਮਿਤੀ 26 ਮਾਰਚ 1971 – 16 ਦਸੰਬਰ 1971
ਥਾਂ/ਟਿਕਾਣਾ
ਨਤੀਜਾ
ਰਾਜਖੇਤਰੀ
ਤਬਦੀਲੀਆਂ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਤਾਸੰਪੰਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ।
Belligerents
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ

 ਭਾਰਤ


 ਪਾਕਿਸਤਾਨ
ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਤੇ ਆਗੂ
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ
(ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ)

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤਾਜੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ
( ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ)
ਐੱਮ ਏ ਓ ਓਸਮਾਨੀ
(Cdr-in-C, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਲ)
ਮੇਜਰ ਕੇ ਐਮ ਸ਼ਫੀਉੱਲਾ
(ਕਮਾਂਡਰ, ਐਸ ਫੋਰਸ)
ਮੇਜਰ ਜ਼ਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ
(ਕਮਾਂਡਰ, ਜੈਡ ਫੋਰਸ)
ਮੇਜਰ ਖਾਲਿਦ ਮੁਸ਼ੱਰਫ
(ਕਮਾਂਡਰ, ਕੇ ਫੋਰਸ)


ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੀ ਗਿਰੀ
(ਭਾਰਤ ਦਾਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ)
ਭਾਰਤ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ
(ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ)
ਭਾਰਤ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ
(ਵਿਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ) - ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ)
Flag of Indian Army.svg ਜਨਰਲ ਸੈਮ ਮਾਣਕਸ਼ਾਹ
(ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਮੁਖੀ)
Flag of Indian Army.svg ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ
( ਜੀਓਸੀ-ਇਨ-ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਕਮਾਨ)
Flag of Indian Army.svg ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਸਗਤ ਸਿੰਘ
(GOC-in-C, IV Corps)
Flag of Indian Army.svg ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
(Dir., Military Operations)
Flag of Indian Army.svg ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ ਮਲਹੋਤਰਾ
( ਸੀਓਐਸ, IV ਕੋਰ)
Flag of Indian Army.svg ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜੇ. ਐੱਫ. ਆਰ. ਜੇ. ਜੇਕੈਬ
(ਸੀਓਐਸ, ਪੂਰਬੀ ਕਮਾਨ)
Flag of Indian Army.svg ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ
( ਜੀਓਸੀ, ਗੜਵਾਲ ਰਾਈਫਲਜ਼ / ਸਿਖਲਾਈ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ)
Naval Ensign of India.svg ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਨੀਲਕਾਂਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
(ਫਲੈਗ ਅਫਸਰ, ਪੂਰਬੀ ਨੇਵਲ ਕਮਾਂਡ)
Air Force Ensign of India.svg ਐੱਮ ਹਰੀ ਚੰਦ ਦੀਵਾਨ

RAW India.jpg ਕੇ. ਸੰਕਰਨ ਨਾਇਰ
}

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਬਦੁਲ ਮੋਤਲਬ ਮਲਿਕ
(ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ)]
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗੁਲਾਮ ਆਜ਼ਮ
([[ਚੇਅਰਮੈਨ] ਚੇਅਰ]], ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਮੇਟੀ} ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੋਟੋਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨਿਜਾਮੀ (ਅਮੀਰ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ}
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ ਮੋਲਾ
(ਲੀਡਰ, ਅਲ-ਬਦਰ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ
(ਲੀਡਰ, ਰਜ਼ਾਕਾਰ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫ਼ਜ਼ਲੁਲ ਕਾਦਿਰ ਚੌਧਰੀ
( ਲੀਡਰ, ਅਲ-ਸ਼ਮਸ)

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ
(ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੁਰੁਲ ਅਮੀਨ < br>> (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ)
Flag of the Pakistani Army.svg ਜਨਰਲ ਏ.ਐਚ. ਖ਼ਾਨ
( ਚੀਫ ਆਫ ਸਟਾਫ, ਆਰਮੀ ਜੀ.ਏਚ.ਕਿਊ)
Flag of the Pakistani Army.svg ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ.ਜੈਨ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ
(ਕਮਾਂਡਰ, ਪੂਰਬੀ ਕਮਾਨ)
Flag of the Pakistani Army.svg ਐਮ ਜੀਏਨ ਰਾਓ ਫਾਰਮਾਨ ਅਲੀ ਫਰਮਾ:Surrendered
( ਮਿਲ. ਐਡ., ਸਰਕਾਰ . [EPK)
Flag of the Pakistani Army.svg ਐਮ ਜੀਏਨ ਖਦੀਮ ਹੁਸੈਨ
( ਜੀਓਸੀ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਢਾਂਚਾ] 14 ਵੀਂ ਇੰਫੈਂਟਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]])
Naval Jack of Pakistan.svg ਰਾਡਮ ਮੋਹੱਢ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਫਰਮਾ:ਸੁਰਾਂਤ
( ਸੀ ਡੀ ਆਰ, ਪੂਰਬੀ ਨੇਵਲ ਕਮਾਂਡ )
Naval Jack of Pakistan.svg ਕੈਪਟਨ ਅਹਮਦ ਜ਼ਮੀਰ
( ਸੀਓ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਰੀਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਰੀਨ ਈਸਟ Naval Jack of Pakistan.svg ਸੀ ਡੀ ਆਰ ਜਫਰ ਮੁਹੱਮਦ ( ਸੀਓ, ਪੀਐਨਐਨ ਗਾਜ਼ੀ)
Air Force Ensign of Pakistan.svg ਏਅਰ ਸੀਡਰ ਇਨਾਮੂਲ ਹਕ ( ਏ.ਓ.ਸੀ., ਪੂਰਬੀ ਹਵਾਈ ਕਮਾਂਡ)
Air Force Ensign of Pakistan.svg ਏਅਰ ਸੀਡਰ ਮਟੀ ਮਸੂਦ
(ਏਓਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਏਅਰ ਸੀ.ਐੱਮ.ਐਂਡ. (1969-71))

ਲਪੇਟੇ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਇਕਾਈਆਂ
175,000[2][3]
250,000[2]
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ~365,000 ਬਾਕਾਇਦਾ ਫੌਜਾਂ (~97,000+ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ)[2]
~25,000 ਮਿਲੀਸ਼ੀਆਮੈਨ[4]
ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ
~30,000 ਮਾਰੇ ਗਏ[5][6]
1,426–1,525 ਮਾਰੇ ਗਏ[7]
3,611–4,061 ਜਖ਼ਮੀ[7]
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ~8,000 ਮਾਰੇ ਗਏ
~10,000 ਜਖ਼ਮੀ
90,000—93,000 ਫੜੇ ਗਏ[8] (ਸਮੇਤ 79,676 troops and 10,324—12,192 ਲੋਕਲ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆਮੈਨ)[7][9][10]
ਸਿਵਲੀਅਨ ਮੌਤ:[6] ਅਨੁਮਾਨ 300,000 ਅਤੇ 3 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ (ਬੰਗਾਲੀ: মুক্তিযুদ্ধ Muktijuddho), ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ, ਜਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਸ ਮੁਕਤੀ ਜੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ ਜੋ 1971 ਦੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਲੋਕ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਜੰਗ ਉਦੋਂ ਲੱਗੀ ਜਦੋਂ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜੁੰਡਲੀ ਨੇ 25 ਮਾਰਚ 1971 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਸਰਚਲਾਈਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਤਹਿਤ ਕੌਮਵਾਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੁੰਡਲੀ ਨੇ 1970 ਦੇ ਚੋਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ-ਨਾਮਜ਼ਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਇਹ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। 

ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਸਿਵਲ ਨਾਫਰਮਾਨੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਫੌਜੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਦਦ ਲੈਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਦਸਤੇ -ਰਜ਼ਾਕਾਰ, ਅਲ-ਬਦਰ ਅਤੇ ਅਲ-ਸ਼ਮਸ਼ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ।  [11][12][13][14][15] ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ (ਨਸਲੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ) ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬਿਹਾਰੀ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਮਿਲਸ਼ੀਆ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲਾਂ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਅਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਢਾਕਾ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਸਰਚਲਾਈਟ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਕਤਲਾਮਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ। ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1ਕਰੋੜ ਬੰਗਾਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ 3 ਕਰੋੜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। [16] ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਮੀਗ੍ਰੈਂਟਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਉੱਠੀ। ਇਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. http://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/5312/Instrument+of+Surrender+of+Pakistan+forces+in+Dacca "The Pakistan Eastern Command agree to surrender all Pakistan Armed Forces in Bangladesh to Lieutenant General Jagjit Singh Aurora, General Officer Commanding-in –chief of the Indian and Bangladesh forces in the eastern theatre."
  2. 2.0 2.1 2.2 "India – Pakistan War, 1971; Introduction By Tom Cooper, with Khan Syed Shaiz Ali". Acig.org. Archived from the original on 6 June 2011. Retrieved 23 June 2011. 
  3. Pakistan & the Karakoram Highway By Owen Bennett-Jones, Lindsay Brown, John Mock, Sarina Singh, Pg 30
  4. p. 442 Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 ISBN 81-7062-014-7
  5. Thiranagama, edited by Sharika; Kelly, Tobias (2012). Traitors : suspicion, intimacy, and the ethics of state-building. Philadelphia, Pa.: University of Pennsylvania Press. ISBN 0812222377. 
  6. 6.0 6.1 "Bangladesh Islamist leader Ghulam Azam charged". BBC. 13 May 2012. Retrieved 13 May 2012. 
  7. 7.0 7.1 7.2 Figures from The Fall of Dacca by Jagjit Singh Aurora in The Illustrated Weekly of India dated 23 December 1973 quoted in Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 ISBN 81-7062-014-7
  8. Khan, Shahnawaz (19 January 2005). "54 Indian PoWs of 1971 war still in Pakistan". Daily Times. Lahore. Retrieved 11 October 2011. 
  9. Figure from Pakistani Prisoners of War in India by Col S.P. Salunke p.10 quoted in Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 (ISBN 81-7062-014-7)
  10. Orton, Anna (2010). India's Borderland Disputes: China, Pakistan, Bangladesh, and Nepal. Epitome Books. p. 117. ISBN 9789380297156. 
  11. Schneider, B.; Post, J.; Kindt, M. (20 July 2009). The World's Most Threatening Terrorist Networks and Criminal Gangs (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Springer. p. 57. ISBN 9780230623293. 
  12. Kalia, Ravi (21 August 2012). Pakistan: From the Rhetoric of Democracy to the Rise of Militancy (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Routledge. p. 168. ISBN 9781136516412. 
  13. Pg 600. Schmid, Alex, ed. (2011). The Routledge Handbook of Terrorism Research. Routledge. ISBN 978-0-415-41157-8.
  14. Pg. 240 Tomsen, Peter (2011). The Wars of Afghanistan: Messianic Terrorism, Tribal Conflicts, and the Failures of Great Powers. Public Affairs. ISBN 978-1-58648-763-8.
  15. Roy, Dr Kaushik; Gates, Professor Scott (28 February 2014). Unconventional Warfare in South Asia: Shadow Warriors and Counterinsurgency (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 9781472405791. 
  16. Totten, Samuel; Bartrop, Paul Robert (2008). Dictionary of Genocide: A-L (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). ABC-CLIO. p. 34. ISBN 9780313346422.