ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
Wheat close-up.JPG
Scientific classification
ਜਗਤ: Plantae
(unranked): Angiosperms
(unranked): Monocots
(unranked): Commelinids
ਤਬਕਾ: Poales
ਪਰਿਵਾਰ: Poaceae
ਉੱਪ-ਪਰਿਵਾਰ: Pooideae
Tribe: Triticeae
ਜਿਣਸ: Triticum

  Serial No. 42236 ITIS 2002-09-22

ਕਣਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ:Triticum spp.),[1] ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰੀ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਫਸਲ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਪਧਰ ਤੇ ਚੌਲ ਦੀ ਫਸਲ ਆਂਉਦੀ ਹੈ।[2] ਕਣਕ ਅਨਾਜ ਆਟਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਜਾਨਵਰ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਅਤੇ ਬੀਅਰ ਕਢਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛਿਲਕਾ ਵਖਰਾ ਕਰਕੇ ਛਾਣਬੂਰਾ ਪੀਹ ਕੇ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਹਰੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ forage crop ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ[ਸੋਧੋ]

2005 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ੬੨੯.੫ ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ. ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਟੇਬਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਦਰਸਾਂਦਾ ਹੈ:-

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ (2005)
ਰੈਂਕ ਦੇਸ਼ ਮਿਕਦਾਰ
(ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ. t)
  ਰੈਂਕ ਦੇਸ਼ ਮਿਕਦਾਰ
(ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ. t)
1 ਚੀਨ 96.340 9 ਪਾਕ 21.591
2 ਹਿੰਦ 72.000 10 ਤੁਰਕੀ 21.000
3 ਯੂ.ਐਸ.ਏ. 57.106 11 ਯੂਕਰੇਨ 18.700
4 ਰੂਸ 47.608 12 ਅਰਜਨਟਾਈਨਾ 16.000
5 ਫਰਾਂਸ 36.922 13 ਯੂ.ਕੇ. 14.950
6 ਕੈਨੇਡਾ 25.547 14 ਇਰਾਨ 14.500
7 ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ 24.067 15 ਕਜ਼ਾਖਸਤਾਨ 11.070
8 ਜਰਮਨੀ 23.578      
  ਦੁਨੀਆ 629.566

Quelle: FAO, Faostat, 2006[3]


ਕਣਕ ਮਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੇਵਾਂਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤ ਸੀਰੀਆ, ਜੋਰਡਨ, ਤੁਰਕੀ, ਆਰਮੇਨੀਆ,ਅਤੇ ਇਰਾਕਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪੁਰਾਤੱਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਪਗ 9000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੰਗਲੀ einkorn ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਏਸ਼ੀਆ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਲਗਪਗ 8,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਣਕ ਦਾ ਦੋਗਲਾਕਰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਣਕ ਦਾ ਪੌਦਾ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਣੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਪੌਦਾ ਜੰਗਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਸਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੋਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਕਣਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾ ਗਈ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵਜ ਬਣੀ।

nococcum) A diploid species with wild and cultivated variants. One of the earliest cultivated but rarely planted today.

  • Emmer - (T. turgidum var. dicoccum) A tetraploid species, with wild and cultivated variants. Cultivated in ancient times but no longer in widespread usage.
  • Durum - (T. turgidum var. durum) The only tetraploid form of wheat widely used today.
  • Kamut® or QK-77 - (T. turgidum var. polonicum) A tetraploid species grown in small quantities that is extensively marketed. Originally from the Middle East
  • Spelt - (T. spelta) Another hexaploid species cultivated in limited quantities.


Shock of wheat

Harvested wheat grain is classified according to grain properties (see below) for the purposes of the commodities market. Wheat buyers use the classifications to help determine which wheat to purchase as each class has special uses. Wheat producers determine which classes of wheat are the most profitable to cultivate with this system.

Wheat is widely cultivated as a cash crop because it produces a good yield per unit area, grows well in a temperate climate even with a moderately short growing season, and yields a versatile, high-quality flour that is widely used in baking. Most breads are made with wheat flour, even many breads named for the other grains they contain, including most rye and oat breads. Many other popular foods are made from wheat flour as well, resulting in a large demand for the grain even in economies with a significant food surplus.

Production and consumption statistics[ਸੋਧੋ]

Sack of wheat

In the 2004 crop year, global wheat production totalled 624 million tonnes and the top wheat producing countries were:

  1. ਚੀਨ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ: 91.3 million tonnes
  2. ਭਾਰਤ: 72 million tonnes
  3. ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ: 58.8 million tonnes
  4. ਰੂਸ: 42.2 million tonnes
  5. ਫ਼ਰਾਂਸ: 39 million tonnes
  6. ਜਰਮਨੀ: 25.3 million tonnes
  7. ਆਸਟਰੇਲੀਆ: 22.5 million tonnes

1997 global per capita wheat consumption was 101 kg, led by ਡੈਨਮਾਰਕ at 623 kg.

Past International wheat production statistics.


Crop development[ਸੋਧੋ]

Wheat spiklet with its three antheres sticking out.

Crop management decisions require the knowledge of stage of development of the crop. In particular, spring fertilizers applications, herbicides, fungicides, growth regulators are typically applied at specific stages of plant development.

For example, current recommendations often indicate the second application of nitrogen be done when the ear (not visible at this stage) is about 1 cm in size (Z31 on Zadoks scale). Knowledge of stages is also interesting to identify periods of higher risk, in terms of climate. For example, the meïosis stage is extremely suceptible to low temperatures (under 4 °C) or high temperatures (over 25 °C). Farmers also benefit from knowing when the flag leaf (last leaf) appears as this leaf represents about 75% of photosynthesis reactions during the grain filling period and as such should be preserved from disease or insect attacks to ensure a good yield.

Several systems exist to identify crop stages, with the Feekes and Zadoks scales being the most widely used. Each scale is a standard system which describes successive stages reached by the crop during the agricultural season.

Wheat stages[ਸੋਧੋ]

  • Wheat at the anthesis stage (face and side view)


Wheat is subject to more diseases than other grains, and, in some seasons, especially in wet ones, heavier losses are sustained from those diseases than are felt in the culture of other cereal crops. Wheat may suffer from the attack of insects at the root; from blight, which primarily affects the leaf or straw, and ultimately deprives the grain of sufficient nourishment; from mildew on the ear; and from gum of different shades, which lodges on the chaff or cups in which the grain is deposited.

Examples of wheat diseases:

ਬੈਕਟੇਰੀਆ ਬਿਮਾਰੀਆਂ

  • Bacterial leaf blight Pseudomonas syringae subsp. syringae
  • Bacterial sheath rot Pseudomonas fuscovaginae
  • Basal glume rot Pseudomonas syringae pv. atrofaciens
  • Black chaff = bacterial streak Xanthomonas campestris pv. translucens
  • Pink seed Erwinia rhapontici

ਉੱਲੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ

  • Alternaria leaf blight Alternaria triticina
  • Anthracnose Colletotrichum graminicola
  • Ascochyta leaf spot Ascochyta tritici
  • Black head molds = sooty molds Alternaria spp., Cladosporium spp.
  • Common bunt = stinking smut T. tritici, T. laevis
  • Downy mildew = crazy top Sclerophthora macrospora
  • Dwarf bunt Tilletia controversa
  • Ergot Claviceps purpurea
  • Foot rot = dryland foot rot Fusarium spp.
  • Leaf rust = brown rust Puccinia triticina
  • Pink snow mold = Fusarium patch Microdochium nivale
  • Powdery mildew = Blumeria graminis
  • Scab = head blight Fusarium spp., Gibberella zeae, Microdochium nivale
  • Septoria blotch Septoria tritici = Mycospharella graminicola
  • Storage moulds Aspergillus spp., Penicillium spp.

Nematodes, parasitic

  • Grass cyst nematode Punctodera punctata
  • Root gall nematode Subanguina spp.

Viral diseases and viruslike agents

  • Agropyron mosaic genus Rymovirus, Agropyron mosaic virus (AgMV)
  • Barley stripe mosaic genus Hordeivirus, Barley stripe mosaic virus (BSMV)
  • Oat sterile dwarf genus Fijivirus, Oat sterile dwarf virus (OSDV)
  • Tobacco mosaic genus Tobamovirus, Tobacco mosaic virus (TMV)
  • Wheat dwarf genus Monogeminivirus, Wheat dwarf virus (WDV)
  • Wheat yellow mosaic Wheat yellow mosaic bymovirus

Phytoplasmal diseases

  • Aster yellows phytoplasma

Link between air pollution and septoria blotch

A team of researchers examined a library of British wheat samples dating back to 1843. For each year, they determined the levels of Phaeosphaeria nodorum and Mycospharella graminicola DNA in the samples. After accounting for influences such as growing and harvesting methods and weather conditions, they compared the DNA data with estimates of emissions of air pollutants. The effect of sulfur dioxide correlated with the abundance of the two fungi. P. nodrum grew more successful with the dawn of the Industrial Revolution. M. graminicola was more abundant before 1870 and since the 1970's. The success since the 1970's is a reflection of reductions in sulfur dioxide emissions due to environmental regulations. (Bearchell, et al., 2005)

Wheat in the United States[ਸੋਧੋ]

Wheat harvest on the Palouse.
Combining wheat in Hemingway, South Carolina.

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਸਮਾਂ

  • Durum - Very hard, translucent, light colored grain used to make semolina flour for pasta.
  • Hard Red Spring - Hard, brownish, high protein wheat used for bread and hard baked goods.
  • Hard Red Winter - Hard, brownish, very high protein wheat used for bread, hard baked goods and as an adjunct in other flours to increase protein.
  • Soft Red Winter - Soft, brownish, medium protein wheat used for bread.
  • Hard White - Hard, light colored, opaque, chalky, medium protein wheat planted in dry, temperate areas. Used for bread and brewing
  • Soft White - Soft, light colored, very low protein wheat grown in temperate moist areas. Used for bread.

Hard wheats are harder to process and red wheats may need bleaching. Therefore, soft and white wheats usually command higher prices than hard and red wheats on the commodities market.

Much of the following text is taken from the Household Cyclopedia of 1881:

Wheat may be classed under two principal divisions, though each of these admits of several subdivisions. The first is composed of all the varieties of red wheat. The second division comprehends the whole varieties of white wheat, which again may be arranged under two distinct heads, namely, thick-chaffed and thin-chaffed.

Thick-chaffed wheat varieties were the most widely used before 1799, as they generally make the best quality flour, and in dry seasons, equal the yields of thin-chaffed varieties. However, thick-chaffed varieties are particularly susceptible to mildew, while thin-chaffed varieties are quite hardy and in general are more resistant to mildew. Consequently, a widespread outbreak of mildew in 1799 began a gradual decline in the popularity of thick-chaffed varieties.

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਵੰਡ ਪਰਣਾਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੌਂ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਣਕ ਅਤੇ ਦਾਲ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇੱਕ ਵੰਡ ਪਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਰੇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਜਿਲਾ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਕੰਟ੍ਰੋਲਰ ਜਿਲੇ ਦੇ ਹਰੇਕ ਡਿਪੋ ਦੇ ਲਈ ਸਟਾਕ ਵੰਡੇਗਾ. ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿੱਕ ਸਟਾਕ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਡਿਪੋ ਮਾਲਿਕ, ਫੂਡ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਏਸਏਮਏਸ ਦੇ ਜ਼ਰਿਏ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ ਤਾਂਜੋ ਫੂਡ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਸਟਾਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕੇ.

ਆਹ ਵੀ ਵੇੈਖੋ[ਸੋਧੋ]


  1. Belderok, Bob & Hans Mesdag & Dingena A. Donner. (2000) Bread-Making Quality of Wheat. Springer. p.3. ISBN 0-7923-6383-3.
  2. U. S. Department of Agriculture (2003), Annual World Production Summary, Grains, http://www.usda.gov/wps/portal/!ut/p/_s.7_0_A/7_0_1OB?parentnav=AGRICULTURE&navid=CROP_PRODUCTION&navtype=RT 
  3. FAO, Faostat [1], Statistik der FAO 2006

ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧ[ਸੋਧੋ]