ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਗੋਆ

ਜੋੜ ਸੋਧੋ
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
(ਗੋਵਾ ਤੋਂ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ)
ਗੋਆ
ਰਾਜ
ਗੋਆ ਰਾਜ
ਦੱਖਣੀ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੀਚ
ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨਾ
ਮੰਗੂਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ
ਗੈਲਰੀ ਡੀ ਫੋਂਟੇਨਹਾਸ
ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਿਰ
ਬੋਮ ਜੀਸਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ
ਗੋਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਗੋਆ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਉਪਨਾਮ: 
"ਪੂਰਬ ਦਾ ਮੋਤੀ"
ਮਾਟੋ: 
ਸਰਵ ਭਦ੍ਰਾਣੀ ਪਸ਼ਯੰਤੁ ਮਾ ਕਸ਼ਚਿਦ ਦੁਖਮਾਪਨੁਯਾਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ)
"ਹਰ ਕੋਈ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇਖੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ" ਬਲ ਇਕਵਚਨ
ਗੋਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
ਗੋਆ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
ਗੁਣਕ: 15°30′N 73°50′E / 15.50°N 73.83°E / 15.50; 73.83
ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ
ਖੇਤਰਪੱਛਮ ਭਾਰਤ
ਪਹਿਲਾਂਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ
ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ19 ਦਸੰਬਰ 1961
ਵਿਭਾਜਨ ਦੁਆਰਾਗਠਨ
ਗਠਨ30 ਮਈ 1987
ਰਾਜਧਾਨੀਪੰਜਿਮ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰਵਾਸਕੋ ਦਾ ਗਾਮਾ
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇਗੋਆ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਸਰਕਾਰ
 • ਬਾਡੀਗੋਆ ਸਰਕਾਰ
 • ਰਾਜਪਾਲਅਸ਼ੋਕ ਗਜਪਤੀ ਰਾਜੂ
 • ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਪ੍ਰਮੋਦ ਸਾਵੰਤ (ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ)
ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾਇਕਸਾਰ
 • ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਗੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (40 ਸੀਟਾਂ)
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਦਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਸਦ
 • ਉੱਪਰਲਾ ਸਦਨ1 ਸੀਟ
 • ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ2 ਸੀਟਾਂ
ਹਾਈਕੋਰਟਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ
ਖੇਤਰ
[1]
 • ਕੁੱਲ
3,702 km2 (1,429 sq mi)
 • ਰੈਂਕ28th
Highest elevation
(ਸਨਸੋਗੋਰ)
1,026 m (3,366 ft)
Lowest elevation
(ਅਰਬ ਸਾਗਰ)
0 m (0 ft)
ਆਬਾਦੀ
 (2025)[2]
 • ਕੁੱਲ
15,91,000
 • ਰੈਂਕ28th
 • ਘਣਤਾ380/km2 (1,000/sq mi)
 • ਸ਼ਹਿਰੀ
77.89%
 • ਪੇਂਡੂ
22.11%
ਵਸਨੀਕੀ ਨਾਂਗੋਏਂਕਰ, ਗੋਅਨ
ਭਾਸ਼ਾ
 • ਅਧਿਕਾਰਤਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ[3]
 • ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਰਾਠੀ[4] and ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ[5]
 • ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ
ਜੀਡੀਪੀ
[6]
 • ਕੁੱਲ (2025–2026)ਵਾਧਾ $15.85 ਬਿਲੀਅਨ (ਮਾਮੂਲੀ)
ਵਾਧਾ $68.89 ਬਿਲੀਅਨ (PPP)[7]
 • ਰੈਂਕ23rd
 • ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀIncrease : ₹8,73,000 (US$11,000) (nominal)
Increase $47,713 (PPP) (2nd)
ਸਮਾਂ ਖੇਤਰਯੂਟੀਸੀ+05:30 (IST)
ISO 3166 ਕੋਡIN-GA
ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨGA
ਐੱਚਡੀਆਈ (2023)Increase 0.801 Very High[8] (1st)
ਸਾਖਰਤਾ (2025)99.7%[9] (2nd)
ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ (2025)986♀/1000 ♂ (5th)
ਵੈੱਬਸਾਈਟgoa.gov.in
ਗੋਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਗੋਆ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸਗੋਆ ਦਿਵਸ
ਪੰਛੀਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੁਲਬੁਲ
ਫੁੱਲਜੈਸਮੀਨ
ਫਲਕਾਜੂ
ਥਣਧਾਰੀਗੌਰ
ਰੁੱਖਟਰਮੀਨਲੀਆ ਐਲਿਪਟਿਕਾ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਗੋਆ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Goa), ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਗੀਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਆ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਸੀ। ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੋਆ ਉੱਤੇ ਲਗਪਗ 450 ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। 30 ਮਈ, 1987 ਨੂੰ ਗੋਆ ਭਾਰਤ ਦੇ 25ਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਨਾਟਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ।[10] ਪਣਜੀ (ਪੰਜਿਮ) ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਸਕੋ ਦਾ ਗਾਮਾ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।[11] ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਂਕਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[12]

ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਗੋਆ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦਸੰਬਰ 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 451 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।[13][14] ਮਾਰਗਾਓ (ਮਡਗਾਓਂ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਆ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ,[15][16] ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ।[17] ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਆ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਬਾਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[17] ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[18] ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਹੌਟਸਪੌਟ ਹੈ।[19]

ਵਿਉਂਤਪਤੀ

[ਸੋਧੋ]

1510 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦੇ ਬਾਹਮਣੀ-ਬੀਜਾਪੁਰੀ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਅਫੋਂਸੋ ਡੀ ਅਲਬੂਕਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਐਸਟਾਡੋ ਦਾ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਗੋਆ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਮਾਂਚਲਾ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕਪੁਰੀ, ਗੋਵਾਪੁਰੀ, ਗੋਵੇਮ ਅਤੇ ਗੋਮੰਤਕ।[20] ਗੋਆ ਦੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮ ਸਿੰਦਾਪੁਰ, ਸੰਦਾਪੁਰ ਅਤੇ ਮਹਾਸੱਪੱਟਨ ਹਨ।[21]

ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ

[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਰਤੀ, ਰੂਸੀ, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਇਤਾਲਵੀ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੌਮੀਅਤਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਗਾਹਕ ਹਨ। ​​ਗੋਆ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਪਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਰੱਖਿਅਤ ਗੋਆ ਤੱਟ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਟ ਰੱਖਿਅਕ, ਨੇਵੀ, ਕਸਟਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ।

ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਗੋਆ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3,702 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,429 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ 14°53′54″ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 15°40′00″ ਉੱਤਰ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਅਤੇ 73°40′33″ ਪੂਰਬ ਅਤੇ 74°20′13″ ਪੂਰਬ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।[22]

ਗੋਆ, ਕੋਂਕਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੱਕ ਉੱਠਦਾ ਇੱਕ ਢਲਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਸੋਨਸੋਗੋਰ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ 1,026 ਮੀਟਰ (3,366 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਗੋਆ ਦਾ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (99 ਮੀਲ) ਹੈ।

ਉਸਗਾਲੀਮਲ ਚੱਟਾਨ ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕਲਾਕਾਰੀ

ਗੋਆ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਮੰਡੋਵੀ, ਜ਼ੁਆਰੀ, ਤੇਰੇਖੋਲ, ਚਾਪੋਰਾ, ਗਲਗੀਬਾਗ, ਕੰਬਾਰਜੁਆ ਨਹਿਰ, ਤਾਲਪੋਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਹਨ। ਜ਼ੁਆਰੀ ਅਤੇ ਮੰਡੋਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਬਾਰਜੁਆ ਨਹਿਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।[23] ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਸਿਨ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ 69% ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਹਨ। ਗੋਆ ਵਿੱਚ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਬਾਰ, ਅੱਠ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 90 ਨਦੀ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਗੋਆ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਨੇਵੀਗੇਬਲ ਲੰਬਾਈ 253 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (157 ਮੀਲ) ਹੈ। ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਕਦੰਬਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਅਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿਕਿਤਸਕ ਝਰਨੇ ਹਨ।

ਜ਼ੁਆਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਮੋਰਮੁਗਾਓ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਗੋਆ ਵਿਖੇ 1619 ਸੇ ਗਿਰਜਾਘਰ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਚਰਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਗੋਆ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੱਕਣ ਫੈਰਿਕ-ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਲੈਟਰਾਈਟਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਲੋੜੀ ਅਤੇ ਦੋਮਟ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਹੁੰਮਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਗੋਆ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਮੋਲੇਮ ਅਤੇ ਅਨਮੋਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਂਡਜੇਮੀਟਿਕ ਗਨੀਸ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 3,600 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰੂਬੀਡੀਅਮ ਆਈਸੋਟੋਪ ਡੇਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਮਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੱਟਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਗੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਲਵਾਯੂ

[ਸੋਧੋ]

ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਮਾਨਸੂਨ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ। ਗਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਜਲਵਾਯੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 35°C (95°F) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਉੱਚ ਨਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਨਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤਾਪਮਾਨ 48°C ਜਾਂ 118.4°F ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਬੇਅਰਾਮੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੀਨਾ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੋਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੌਸਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸਮਾਂ (ਜੂਨ-ਸਤੰਬਰ), ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ (ਅਕਤੂਬਰ-ਜਨਵਰੀ), ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ (ਫਰਵਰੀ-ਮਈ) ਹਨ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ (3,048 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਜਾਂ 120 ਇੰਚ) ਦਾ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Goa ਦੇ ਪੌਣਪਾਣੀ ਅੰਕੜੇ
ਮਹੀਨਾ ਜਨ ਫ਼ਰ ਮਾਰਚ ਅਪ ਮਈ ਜੂਨ ਜੁਲਾਈ ਅਗ ਸਤੰ ਅਕ ਨਵੰ ਦਸੰ ਸਾਲ
ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ ਉੱਚ °C (°F) 31.6
(88.9)		 31.5
(88.7)		 32.0
(89.6)		 33.0
(91.4)		 33.0
(91.4)		 30.3
(86.5)		 28.9
(84.0)		 28.8
(83.8)		 29.5
(85.1)		 31.6
(88.9)		 32.8
(91.0)		 32.4
(90.3)		 31.3
(88.3)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ °C (°F) 26.0
(78.8)		 26.3
(79.3)		 27.7
(81.9)		 29.3
(84.7)		 30.0
(86.0)		 27.6
(81.7)		 26.7
(80.1)		 26.4
(79.5)		 26.9
(80.4)		 27.9
(82.2)		 27.6
(81.7)		 26.6
(79.9)		 27.4
(81.4)
ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ ਹੇਠਲਾ °C (°F) 19.6
(67.3)		 20.5
(68.9)		 23.2
(73.8)		 25.6
(78.1)		 26.3
(79.3)		 24.7
(76.5)		 24.1
(75.4)		 24.0
(75.2)		 23.8
(74.8)		 23.8
(74.8)		 22.3
(72.1)		 20.6
(69.1)		 23.2
(73.8)
ਔਸਤਨ ਵਰਖਾ cm (inches) 0.2
(0.01)		 0.1
(0.00)		 1.2
(0.05)		 11.8
(0.46)		 112.7
(4.44)		 868.2
(34.18)		 994.8
(39.17)		 512.7
(20.19)		 251.9
(9.92)		 124.8
(4.91)		 30.9
(1.22)		 16.7
(0.66)		 2,926
(115.2)
ਔਸਤਨ ਬਰਸਾਤੀ ਦਿਨ 0.0 0.0 0.1 0.8 4.2 21.9 27.2 13.3 13.5 6.2 2.5 0.4 90.1
ਔਸਤ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਧੁੱਪ ਦੇ ਘੰਟੇ 313.1 293.8 291.4 288.0 297.6 126.0 105.4 120.9 177.0 248.0 273.0 300.7 2,834.9
ਸਰੋਤ 1: ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ[24]
ਸਰੋਤ 2: ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ[25] ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ

ਜਨਸੰਖਿਆ

[ਸੋਧੋ]

ਆਬਾਦੀ

[ਸੋਧੋ]

ਗੋਆ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੋਆ (ਰੋਮੀ ਕੋਂਕਣੀ ਵਿੱਚ ਗੋਏਂਕਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਤੱਕ ਗੋਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1.459 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਕਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।[26] ਗੋਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ 394 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 382 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਗੋਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 62.17% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 973 ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 15.70 ਸੀ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1.74% ਅਤੇ 10.23% ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 76% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਹਨ।[27] 2021 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੈਰ-ਗੋਆ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਨਸਲੀ ਗੋਆ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।[28]

ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਿਹਤ ਸੂਚਕਾਂਕ 2025 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਆ 53.6 ਦੇ ਸਕੋਰ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।[29]

ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

[ਸੋਧੋ]

ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਵ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ, 1987, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਕੋਂਕਣੀ ਨੂੰ ਗੋਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਨੂੰ "ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ" ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਕੋਂਕਣੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੋਂਕਣੀ ਨੂੰ ਗੋਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਹੈ।[30]

ਰਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ 66.11% ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਂਕਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਗੋਆ ਵਾਸੀ ਕੋਂਕਣੀ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਮਰਾਠੀ (10.89%), ਹਿੰਦੀ (8.64%), ਕੰਨੜ (4.65%) ਅਤੇ ਉਰਦੂ (2.82%) ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।[31]

ਵਿੱਦਿਆ

[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ Nadaf, F M (April 2019). "Geographical Diagnosis of Goa's Tourism beyond Sun and Sand". Online International Interdisciplinary Research Journal.
  2. ↑ Population Projections for India and States, 2011–2036. July 2020. Archived from the original on 13 March 2023. Retrieved 25 March 2023.
  3. ↑ "The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987" (PDF). indiacode.nic.in. Retrieved 12 November 2022.
  4. ↑ "Languages of Goa". Department of Information and Publicity. Archived from the original on 31 December 2023.
  5. ↑ "The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987 (Act No. 5 of 1987) [14-4-1987]" (PDF). Secretary to the Government of Goa, Daman and Diu. Retrieved 6 July 2024.
  6. ↑ "Goa BudgetAnalysis 2025-26". 15 March 2021. Retrieved 28 March 2021.
  7. ↑ "Goa Budget 2025–26". Government of Goa. 2025. Retrieved 20 May 2025.
  8. ↑ "India: Subnational HDI". Global Data Labs. Retrieved 8 June 2025.
  9. ↑ Shetye, Murari (31 May 2025). "Centre declares Goa 100% literate, becomes fourth to achieve status". The Times of India. Retrieved 17 July 2025.
  10. ↑ "Which are the Largest and Smallest States in India in Terms of Area?". Answers. 1 September 2020. Retrieved 23 March 2025.
  11. ↑ "International Indian Ocean Science Conference(IIOSC)-2022". Archived from the original on 2025-04-17. Retrieved 2026-03-06.
  12. ↑ "Puzzle wrapped in an enigma, understanding Konkani in Goa". narkive.com. Retrieved 25 August 2025.
  13. ↑ "Goa's Liberation". Ministry of Home Affairs, Government of India. Retrieved 17 July 2025.
  14. ↑ Pillarisetti, Jagan. "The Liberation of Goa: an Overview". The Liberation of Goa:1961. bharat-rakshak.com. Archived from the original on 9 August 2007. Retrieved 17 July 2007.
  15. ↑ "MOSPI State Domestic Product, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India". 15 March 2021. Retrieved 28 March 2021.
  16. ↑ Kincaid, John; Aroney, Nicholas (2017). "The Supreme Court of India". Courts in federal countries : federalists or unitarists?. Toronto: University of Toronto Press. p. 225. ISBN 9781487514662. OCLC 982378193.
  17. 1 2 India Finance Commission (2005). Reports of the finance commissions of India: First Finance Commission to the Twelfth Finance Commission: the complete report. New Delhi: Academic Foundation. p. 268. ISBN 978-81-7188-474-2.
  18. ↑ "HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org. 17 May 2025. Retrieved 2 October 2022.
  19. ↑ "South Goa vs North Goa: What You Should Know". The Times of India.
  20. ↑ "Goa". National Informatics Centre(NIC). Archived from the original on 18 December 2008. Retrieved 4 January 2009.
  21. ↑ Sakshena, R.N. (June 2003). Goa: Into the Mainstream. Abhinav Publications. p. 5. ISBN 9788170170051. Archived from the original on 21 October 2016. Retrieved 9 October 2016.
  22. ↑ Gaonkar, Gangesh; Desai, Karishma; Rodrigues, Queency; Sangaonkar, Tosha Sinai; Sail, Swaroopa; Fernandes, Glancia (February 2017). "G.I.S. for Urban Planning". International Journal of Engineering Research in Mechanical and Civil Engineering. ISSN 2456-1290.
  23. ↑ Hiremath, K. G. (2003). Recent advances in environmental science. Discovery Pub. House. p. 401. ISBN 9788171416790. OCLC 56390521.
  24. ↑ "Weather Information for Goa". Archived from the original on 2 July 2012. Retrieved 24 July 2012.
  25. ↑ "Climatological Information for Goa, India". Hong Kong Observatory. 15 August 2011. Archived from the original on 20 January 2012. Retrieved 16 December 2011.
  26. ↑ "India's religions by numbers". The Hindu (published 26 August 2015). 29 March 2016. Archived from the original on 10 January 2016. Retrieved 6 September 2017.
  27. ↑ "Table D-01 Population classified by place of birth and sex: Goa". censusindia.gov.in. Registrar General and Census Commissioner of India.
  28. ↑ Menezes, Vivek (15 May 2021). "Who belongs to Goa? This question resurfaces as the State battles the raging pandemic". The Hindu. Archived from the original on 2 June 2021. Retrieved 30 July 2023. Goans today represent less than 50% of the permanent population, and the pandemic has greatly accelerated this imbalance
  29. ↑ Gupta, Cherry (28 January 2025). "India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025". The Indian Express. Retrieved 17 February 2025.
  30. ↑ "Solving the Language Imbroglio". Navhind Times. Archived from the original on 7 September 2012. Retrieved 15 October 2008.
  31. ↑ "Census of India – DISTRIBUTION OF 10,000 PERSONS BY LANGUAGE". censusindia.gov.in. Archived from the original on 11 October 2012. Retrieved 17 March 2012.
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਗੋਆ&oldid=833927" ਤੋਂ ਲਿਆ