ਉੱਤਰਾਖੰਡ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਉੱਤਰਾਖੰਡ
उत्तराखण्ड
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ

ਮੁਹਰ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ
ਸਥਾਪਿਤ 09-11-2000
ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 13
ਸਰਕਾਰ
 • ਗਵਰਨਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਾਂਤ ਪਾਲ
 • ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤ੍ਰਿਵੇਦਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ (ਭਾਜਪਾ)
 • ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ
 • ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ 71 ਸੰਸਦੀ
 • ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ 5
ਖੇਤਰਫਲ
 • ਕੁੱਲ [
ਅਬਾਦੀ (2011)
 • ਕੁੱਲ 1,00,86,292
 • ਘਣਤਾ /ਕਿ.ਮੀ. (/ਵਰਗ ਮੀਲ)
ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ (UTC+5:30)

ਉੱਤਰਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 9 ਨਵੰਬਰ 2000 ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਬਾਦ ਭਾਰਤ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 2000 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਇਹ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਨਾਮ ਬਦਲਕੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਾਜ ਹਨ। ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ। ਹਿਕਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਗਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਚਰਚਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬਸੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੀਰਥਸਥਾਨ ਹਨ ।

ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਗੈਰਸੈਣ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਚਲਦੇ ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਸਥਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੈਨੀਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਉਤਤਾਰ ਅਤੇ ਖਾਂਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ "ਕੇਦਾਰਖੰਡ" (ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਨ ਗੜਵਾਲ) ਅਤੇ "ਮਾਨਸੱਕੰਡ" (ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਨ ਕੁਮਾਊਂ) ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।[1]

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1998 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਉਤਰਾਂਚਲ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਮ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਨ ਬਹੁਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਐਕਟ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।[2] ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਰਾਂਚਲ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਗਸਤ 2006 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਕਤੂਬਰ 2006 ਵਿਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਪਾਸ ਕੀਤਾ,[3] ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਸ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਲਿਆਇਆ. ਬਿੱਲ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ ਪੀ ਜੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ 2007 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[4]

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੱਥਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਰਾਕ ਆਸਰਾ, ਪੁੱਲੋਥਲੀਥਿਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦ, ਅਤੇ ਮੈਗਿਲੀਆਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੈਦਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।[5] ਪੌਰਵ, ਕੁਸ਼ਨ, ਕੁਨੀਦਾ, ਗੁਪਤਾ, ਗੁਰਜਰਾ-ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ, ਚੰਦ, ਪਰਮਾਰ ਜਾਂ ਪੰਨਵਾਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।[1]

ਸਕੰਦਾ ਪੁਰਾਨ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: -

खण्डाः पंच हिमालयस्य कथिताः नैपालकूमाँचंलौ।
केदारोऽथ जालन्धरोऽथ रूचिर काश्मीर संज्ञोऽन्तिमः॥

ਅਰਥਾਤ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ: ਨੇਪਾਲ, ਕੁਰਮਨਚਲ (ਕੁਮਾਊਂ), ਕੇਦਾਰਖੰਡ (ਗੜਵਾਲ), ਜਲੰਧਰ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ।[6] ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਮਨਚਲ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰਖੰਡ ਖੇਤਰ ਅੱਜ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।[7]

ਪੁਰਾਨਾਂ ਵਿਚ, ਗੰਧਰਵਾ, ਯਾਕਸ਼, ਕਾਨਾਰ, ਉੱਤਰੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਿੰਗ ਕੁਬਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਲਕਾਪੁਰੀ (ਬਦਰੀਨਾਥ ਤੋਂ ਉਪਰ) ਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿਚ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਾਨ, ਸ਼ਕ, ਨਾਗ, ਖ਼ਾਸ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ "ਦੇਵ ਭੂਮੀ" ਅਤੇ "ਤਪੋ ਭੂਮੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਵਿਚ ਕੁਨੀਦਾਸ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਨਾਲ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਗੜਵਾਲ ਵਿਚ ਕਲਸੀ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕਨ ਫ਼ਰਮਾਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਇਥੇ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਂ ਨੂੰ ਨਾਮਵਰ ਹਿੰਦੂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

4 ਵੀਂ ਅਤੇ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਕਟਯੂਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕੁਮਾਉ ਵਿੱਚ ਕਟਯੂਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਦਿਨ ਬਿਜਨਾਥ) ਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਗੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕਟਯੂਰਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਤੀਬਾਟੋ-ਬਰਮਨ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਨਾਲੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਭੂਤਿਆ, ਰਾਜੀ, ਬੁਕਸ ਅਤੇ ਥਾਰੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[8]

ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੜਵਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਕੁਮਾਊਂ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ (ਪਹਾੜੀ ਪੇਟਿੰਗ) ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਟੂਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਰਾ ਗੜਵਾਲ 52 ਛੋਟੇ "ਗੜ੍ਹ" ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ 'ਰਾਣਾ', 'ਰਾਏ' ਜਾਂ 'ਠਾਕੁਰ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 823 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਪ੍ਰਿੰਸ, ਕਨਕਪਾਲ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ "ਚੰਦਪੁਰ ਗੜ੍ਹੀ" ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਾਣੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਹੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਗੜ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀਆਂ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਨਕਪਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰ ਜਾਂ ਪੰਡਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੁੱਚੇ ਗੜਵਾਲ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ 1358 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[9]

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਮੁਊਨ ਵਿਚ ਚੰਦ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੋਮ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਨੂਜ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਟਯੁਰੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਰਮਨਕਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਲੀ-ਕੁਮੁਊਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਪਾਵਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 11 ਅਤੇ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਗਨਾਥ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[10] 13 ਵੀਂ ਤੋਂ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਕੁਮਾਊਂ ਚੰਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। 1790 ਵਿੱਚ, ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਗੋਰਖਾ ਫੌਜ ਨੇ ਅਲਮੋੜਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਮਾਅਨ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1803 ਵਿਚ, ਗੋਰਖ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗੜਵਾਲ ਰਾਜ 'ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਅਧੀਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਲੋਕਜਨ ਵਿਚ ਗੋਰਖਾਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਰਖਾ ਨੇ 1815 ਤਕ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਗੋਰਖਾ ਫੌਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਰਾਜ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 11 ਫਰਵਰੀ 1815 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਲਮੋੜਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਅਪਰੈਲ 25, 2015 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਨਿਕੋਲਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਲਮੋੜਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ. 27 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਅਲਾਰਮਰਾ ਦੇ ਗੋਰਖਾ ਅਫਸਰ ਬਰਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਪਾਏ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਕੁਮਾਓਂ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਅਖੀਰ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ 1815 ਵਿਚ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਨੇੜੇ ਗੋਰਖਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਪੂਰੇ ਗੜਵਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਿਆ। ਉਹ ਅਲਕਨੰਦਾ-ਮੰਡਕਾਨੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਮ੍ਪਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫਿਰ 28 ਦਸੰਬਰ 1815 ਨੂੰ ਟਿਹਰੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ.

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਰਾਜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਨ ਡਵੀਜਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।[11] 1998 ਤਕ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਤਰਾਖੰਡ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕੁਮਾਊਣ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਗੋਲ, ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਸੁਭਾਅ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਬਣਾਏ।[12] ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਂਡਾਂ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।[13]

ਉਤਰਾਖੰਡ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਿੱਪਕੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ।[14] ਚਿਪਕੋ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੇਂਡੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ।[15] ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮੁਖਰਜੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਮੁੱਖ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਖਿਡਾਰੀ ਚੰਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਭੱਟ, ਸੁੰਦਰਲਾਲ ਬਹੁਗੁਣਾ ਅਤੇ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਰਤੂਰੀ।[16] ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਰਾਮਪੁਰ ਤਿਰਹਾ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਾ ਕੇਸ ਸੀ ਜੋ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1994 ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ।[17] 24 ਸਤੰਬਰ 1998 ਨੂੰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਿਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਨਰਗਠਨ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।[18] ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 2000 ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 9 ਨਵੰਬਰ 2000 ਨੂੰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੀ 27 ਵੀਂ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਉਤਰਾਖੰਡ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 Kandari, O. P., & Gusain, O. P. (Eds.). (2001). Garhwal Himalaya: Nature, Culture & Society. Srinagar, Garhwal: Transmedia.
  2. Negi, B. (2001). "Round One to the Lobbyists, Politicians and Bureaucrats." The Indian Express, 2 January.
  3. "Uttaranchal becomes Uttarakhand". UNI. The Tribune (India). 13 ਅਕਤੂਬਰ 2006. Archived from the original on 11 May 2013. Retrieved 22 ਜਨਵਰੀ 2013.  Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  4. Chopra, Jasi Kiran (2 ਜਨਵਰੀ 2007). "Uttaranchal is Uttarakhand, BJP cries foul". TNN. The Time of India. Retrieved 22 ਜਨਵਰੀ 2013.  Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  5. "Uttarakhand". Encyclopædia Britannica, Inc. Archived from the original on 2 July 2012. Retrieved 17 July 2012. 
  6. मेरापहाड़.कॉम। ऍम ऍस मेहता। ६ अक्टूबर २००९
  7. Subhash, Kak. "The Mahabharata as an encyclopaedia" (PDF). Louisiana State University. Archived (PDF) from the original on 18 May 2012. Retrieved 5 August 2012. 
  8. Saklani, D. P. (1998). Ancient communities of the Himalaya. New Delhi: Indus Pub. Co.
  9. रावत, अजय सिंह (2002). गढ़वाल हिमालय: अ स्टडी इन हिस्टोरिकल पर्सपेक्टिव (in अंग्रेजी). नई दिल्ली: इंडस पब्लिशिंग. ISBN 9788173871368. 
  10. History Of Kumaon - Brahmins From Kumaon Hills
  11. Saklani, A. (1987). The history of a Himalayan princely state: change, conflicts and awakening: an interpretative history of princely state of Tehri Garhwal, U.P., A.D. 1815 to 1949 A.D. (1st ed.). Delhi: Durga Publications.
  12. Aggarwal, J. C., Agrawal, S. P., & Gupta, S. S. (Eds.). (1995). Uttarakhand: past, present, and future. New Delhi: Concept Pub. Co.
  13. Kumar, P. (2000). The Uttarakhand Movement: Construction of a Regional Identity. New Delhi: Kanishka Publishers.
  14. Guha, R. (2000). The unquiet woods: ecological change and peasant resistance in the Himalaya (Expanded ed.). Berkeley, Calif.: University of California Press.
  15. Mishra, A., & Tripathi, (1978). Chipko movement: Uttaranchal women's bid to save forest wealth. New Delhi: People's Action/Gandhi Book House.
  16. "Chipko Movement, India". International Institute for Sustainable Development. Archived from the original on 21 March 2012. Retrieved 29 July 2012. 
  17. "HC quashes CBI report on Rampur Tiraha firing". The Times of India. 2003-07-31. Retrieved 28 July 2012. 
  18. Reorganisation Bill passed by UP Govt Archived 7 September 2009 at the Wayback Machine. The Indian Express, 24 September 1998.