ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਜਹਾਂਰਾ ਬੇਗਮ
ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ
ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ

Jahanara 1635.jpg
ਘਰਾਣਾ ਤਿਮੁਰਿਦ
ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ
ਮਾਂ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ
ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1614[1]
ਅਜਮੇਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ
ਮੌਤ 16 ਸਤੰਬਰ 1681(1681-09-16) (ਉਮਰ 67)
ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ
ਦਫ਼ਨ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਦਰਗਾਹ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਧਰਮ ਇਸਲਾਮ

ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬ (23 ਮਾਰਚ 1614 – 16 ਸਤੰਬਰ 1681) ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ।[2] ਉਹ ਕ੍ਰਾਊਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੀ।

1631 ਵਿੱਚ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸਦੇ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਬੱਚੇ, ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਹਾਂਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ (ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ) ਸੀ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸੀ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਹਾਂਰਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਤੀ ਅਲ-ਨਿਸਾ ਖਾਨਮ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਵਿਜੇਤਾ ਕਵੀ, ਤਾਲਿਬ ਅਮੁਲੀ, ਦੀ ਭੈਣ, ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਤੀ ਅਲ-ਨਿਸਾ ਖਾਨਮ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ, ਹਾਊਸਕੀਪਿੰਗ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [3]

ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ[ਸੋਧੋ]

1631 ਵਿੱਚ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, 17 ਸਾਲ ਦੀ ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।[4] ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੋਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨਤਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸਤੀ ਅਲ-ਨੀਸਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਬੇਗਮ ਨਦੀਰਾ ਬਾਨੋ ਨਾਲ ਮੰਗਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਦੁਆਰਾ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਸੀ ਪਰ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਸੀਲ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੌਂਪਦਾ ਸੀ। 1644 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਕੀਤਾ, ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।[5] ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਈ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ: ਸਾਹਿਬਤ ਅਲ-ਜ਼ਮਾਨੀ (ਉਮਰ ਦੀ ਲੇਡੀ), ਪਦੀਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ (ਲੇਡੀ ਸਮਰਾਟ), ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬ (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ, ਹੋਰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮਾਰਚ 1644 ਵਿੱਚ[6], ਉਸ ਦੇ ਤੀਹਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਂਆਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਜਲਣ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਟਾਂ ਲਗਭਗ ਮਰ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਮੁਰਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ੈਸਟਾ ਖਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤੇ।[7][8] ਲੇਖਾ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਹਾਂਆਰਾ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਸੁਗੰਧਤ ਇਤਰ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ।[8] ਦੂਸਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਨਾਚ-ਔਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਸਾੜ ਗਈ।[9]

ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਧੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਅਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।[10] ਸ਼ਾਹੀ ਡਾਕਟਰ ਜਹਾਂਆਰਾ ਦੇ ਜਲਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਡਾਕਟਰ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਰਿਫ ਚੇਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪੰਨੇ ਨੇ ਇੱਕ ਮਲਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਹਾਂਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ।[11]

ਦੁਰਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਈ।

ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਜਹਾਂਆਰਾ ਨੂੰ ਦੁਰਲੱਭ ਹੀਰੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੜਦਾਦਾ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।[12]

ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ[ਸੋਧੋ]

ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ 1641 ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਾ ਸ਼ਾਹ ਬਦਾਖਸ਼ੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਦਿਰਯਿਯਾ ਸੁਫੀ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਜਹਾਂਰਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਸੂਫੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਾਦਿਰਯਿਯਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਲਸਲੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ[ਸੋਧੋ]

ਸਾਹਿਤ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Lal, K.S. (1988). The Mughal harem. New Delhi: Aditya Prakashan. p. 90. ISBN 9788185179032. 
  2. "Begum, Jahan Ara (1613-1683)". Web.archive.org. 2009-04-10. Archived from the original on April 10, 2009. Retrieved 2016-01-11. 
  3. Nicoll, Fergus (2009). Shah Jahan. London: Haus Publishing. p. 88. 
  4. Preston, page 176.
  5. Nath, Renuka (1990). Notable Mughal and Hindu Women in the 16th and 17 Centuries A.D. New Delhi: Inter-India Publications. p. 129. ISBN 81-210-0241-9. 
  6. "The Biographical Dictionary of Delhi – Jahanara Begum, b. Ajmer, 1614-1681". Thedelhiwalla.com. 14 July 2011. Retrieved 11 January 2016. 
  7. Nath, Renuka (1990). Notable Mughal and Hindu Women in the 16th and 17th Centuries A.D. New Delhi: Inter-India Publications. pp. 120–121. ISBN 81-210-0241-9. 
  8. 8.0 8.1 Gascoigne, Bamber (1971). The Great Moghuls. New Delhi: Time Books International. p. 201. 
  9. Irvine, William (trans.) (1907). Storia Do Mogor or Mogul India 1653-1708 by Niccolao Manucci Venetian. London: Murray. pp. 219 (vol. 1) – via Internet Archive. 
  10. Gascoigne, Bamber (1971). The Great Moghuls. New Delhi: Time Books International. p. 202. 
  11. Eraly, Abraham (2004). The Mughal throne: the saga of India's great emperors. London: Phoenix. p. 308. ISBN 978-0-7538-1758-2. 
  12. Schimmel, Annemarie (1997). My Soul Is a Woman: The Feminine in Islam. New York: Continuum. p. 50. ISBN 0-8264-1014-6. 
  13. Rajadhyaksha, Ashish; Willemen, Paul (1999). Encyclopaedia of Indian cinemaFree registration required. British Film Institute. Retrieved 12 August 2012.