ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ, ਰੌਕ ਅਤੇ ਪੌਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਕਈ ਭੂ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ
[ਸੋਧੋ]ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਭੀਮਬੇਟਕਾ ਰੌਕ ਸ਼ੈਲਟਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ 'ਤੇ 30,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਪੌਲੀਓਲਿਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਗੁਫਾ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਚ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।[1] ਭੀਮਬੇਟਕਾ ਦੀ ਮੇਸੋਲਿਥਿਕ ਅਤੇ ਚੈਲਕੋਲਿਥਿਕ ਗੁਫਾ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਂਗਸ, ਬੋਏਡ ਲਾਇਰ, ਡੈਫ ਆਦਿ।[2][3]
ਨੀਓਲਿਥਿਕ
[ਸੋਧੋ]ਚਾਲਕੋਲੀਥਿਕ ਯੁੱਗ (4000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ) ਤੰਗ ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪਾਲਿਸ਼ਡ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੇਲਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਗੁਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।[4] ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਖੰਡਗਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯਾਗਿਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀਗੁੰਫਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼, ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ।
ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ (ਦੱਖਣੀ) ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੂਤੀ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੋਨ), ਸੁਰ (ਨੋਟ), ਅਲੰਕਾਰ (ਸਜਾਵਟ), ਰਾਗ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਧੁਨਾਂ), ਅਤੇ ਤਾਲ (ਪਰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਪਤਕ ਨੂੰ 22 ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਟੋਨ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਤ ਸਵਰ ਜਾਂ ਸਪਤ ਸੁਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਸਵਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾ, ਰੇ, ਗ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ ਅਤੇ ਨੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਪਤ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾ, ਰੇ, ਗ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ ਅਤੇ ਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਡਜ (षड्ज), ਰਿਸ਼ਭ (ऋषभ), ਗੰਧਾਰ, ਮੱਧਮ , ਪੰਚਮ ਦੇ ਲਘੂ ਰੂਪ ਹਨ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ।[5] ਇਹ ਵੀ Do, Re, Mi, Fa, So, La, Ti ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੱਤ ਸਵਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ Komal ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ Tivra svaras. ਸਦਾ (ਸਾ) ਅਤੇ ਪੰਚਮ (ਪਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਵਰ Komal ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ Tivra Shuddha ਪਰ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ svaras. ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਾਂ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਨੂੰ ਅਚਲ ਸਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਵਰਾਂ ਰਾ, ਗਾ, ਮਾ, ਧਾ, ਨੀ ਨੂੰ ਚਲ ਸਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ - Shuddha ਸਵਰ
ਰੇ, ਗਾ, ਧਾ, ਨੀ - ਕੋਮਲ ਸਵਰ
ਮਾ - Tivra ਸਵਰ
ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]
ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ
[ਸੋਧੋ]ਭੰਗੜਾ ( ਪੰਜਾਬੀ : ਭੰਗੜਾ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਚ -ਮੁਖੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਗੀਤਕ
ਸ਼ੈਲੀ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਿਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦਾ ਔਰਤ ਨਾਚ ਗਿੱਧਾ ( ਪੰਜਾਬੀ : ਗਿੱਧਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ (ਦੱਖਣੀ) ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੂਤੀ (ਮਾਈਕਰੋਟੋਨੇਸ) ਸੁਰ (ਨੋਟਸ) ਅਲੰਕਾਰ ਰਾਗ (ਧੁਨਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਤਾਲ (ਪਰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ) ਤੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਪਤਕ ਨੂੰ 22 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸੁਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਤ ਸਵਰ ਜਾਂ ਸਪਤ ਸੁਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲੜੀਵਾਰ ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ ਅਤੇ ਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ ਅਤੇ ਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਡਜ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਹਨ।[6] ਇਹ ਵੀ ਡੋ,ਰੇ,ਮੀ,ਫਾ,ਸੋ,ਲਾ,ਟੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੱਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੁਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਤੀਵ੍ਰ ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਡਜ (ਸ) ਅਤੇ ਪੰਚਮ(ਪ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਤੀਵ੍ਰ ਸੁਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸ ਅਤੇ ਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾ ਅਤੇ ਪਾ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅ'ਚਲ ਸੁਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਰਾ, ਗਾ, ਮਾ, ਧਾ, ਨੀ ਨੂੰ ਚਲ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ-ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰ
ਰੇ, ਗਾ-ਧਾ, ਨੀ ਕੋਮਲ ਸੁਰ
ਮਾ-ਤੀਵ੍ਰ ਸੁਰ
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅੱਠ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ, ਕਥਕ, ਕੁਚੀਪੁਡ਼ੀ, ਓਡੀਸੀ, ਕੱਥਕ, ਸਤਰੀਆ, ਮਣੀਪੁਰੀ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛਊ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ 14ਵੀਂ-15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੀਰਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਰੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਅਲਾਪਨਾ, ਕਲਪਨਸਵਰਮ, ਨੇਰਾਵਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਗਮ ਥਾਨਮ ਪੱਲਵੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁਕੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੁਧਾਰੇ ਹੋਏ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਨਾਮਈਆ ਕਰਨਾਟਕਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪਦ ਕਵਿਤਾ ਪੀਤਮਾਹਾ (ਤੇਲਗੂ ਗੀਤ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਗੌਡਫਾਦਰ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਿਆਗਰਾਜ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਨੂੰ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਏਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਅਯੰਗਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਪਾਲਘਾਟ ਮਨੀ ਅਈਅਰ, ਮਦੁਰੈ ਮਨੀ ਅਈਅਰ. ਸੇਮਨਗੁਡੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅਰ, ਨੇਦੁਨੂਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਅਲਾਥੁਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਐਮ. ਐਸ. ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ, ਲਾਲਗੁਡੀ ਜੈਰਾਮਨ, ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਟੀ. ਐਨ. ਸੇਸ਼ਾਗੋਪਾਲਨ, ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸ, ਐਨ. ਰਮਾਨੀ, ਉਮਯਾਲਪੁਰਮ ਕੇ. ਸ਼ਿਵਰਮਨ, ਸੰਜੇ ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਨ, ਟੀ. ਐਮ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਬੰਬਈ ਜੈਸ਼੍ਰੀ, ਅਰੁਣਾ ਸਾਈਰਾਮ, ਮੈਸੂਰ ਮੰਜੂਨਾਥ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੇਨਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ।
ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਤਿਉਹਾਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੈਦਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਗਾਨ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ 13ਵੀਂ-14ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਲਟ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੈਦਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਧਰੁਪਦ, ਧਮਰ, ਖਿਆਲ, ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸਦਰਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਹਨ।
ਕਰ੍ਨਾਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ (ਆਰਨੈਟਿਕ ਸੰਗੀਤ) ਦੀ ਜੜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਰਨਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੰਨ ਅਤੇ ਅਟਕਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਹਲਕਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
[ਸੋਧੋ]ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੂਪ ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਭਜਨ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਚੈਤੀ, ਕਜਰੀ, ਟੱਪਾ, ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਾਲੀ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮੰਗ' ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Kapila Vatsyayan (1982). Dance in Indian Painting. Abhinav Publications. pp. 12–19. ISBN 978-81-7017-153-9.
- ↑ Varadpande, Manohar Laxman (1987). History of Indian Theatre (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Abhinav Publications. ISBN 978-8170172215.
- ↑ Varadpande, Manohar Laxman (1987). History of Indian Theatre (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Abhinav Publications. pp. 55, illustration no 10. ISBN 9788170172215.
- ↑ Archived 29 October 2009 at the Wayback Machine.
- ↑ "What is the full form of SA,RA,GA,MA,PA,DHA,NI,SA - Brainly.in". Archived from the original on 28 July 2020.
- ↑ "What is the full form of SA,RA,GA,MA,PA,DHA,NI,SA - Brainly.in". Archived from the original on 28 July 2020.