ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ

ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈ । ਸਰ ਰੌਬਰਟ ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ, ਇਹ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ, ਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਰ ਰੇਚਨਾ ਦੁਆਬ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਅਜੋਕੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤ ਦੀ 1901 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬਾਦੀ 463,586 ਸੀ, ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ 0.4% ਦੀ ਕਮੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਕਣਕ, ਦਾਲਾਂ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਸਨ; ਊਠ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।[1] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਕਪਾਹ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਗਿੰਨਿੰਗ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਨ।[1] ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਲੰਘਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅੱਪਰ ਸਤਲੁਜ ਇਨਡੇਸ਼ਨ ਕੈਨਾਲ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[1]

ਰੇਚਨਾ ਦੁਆਬ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟਿੱਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੰਡਰ ਹਨ[1] ਜੋ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਕੂੜਾ. 997 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਸੇਬੂਕਤੇਗਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, 1005 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਗਾਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨੂੰ ਬਿੰਦੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਾਹੀਵਾਲ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਬੰਜਰ ਪਸਾਰੇ ਦੇ ਪੇਸਟੋਰਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਮੂਲੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਹੀ ਰਹੀ। ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਥਿਤੀ. 1847 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਬੰਦੋਬਸਤ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[1] 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।[1]

1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉਭਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ। ਮਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਦੂਤ ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗਾਵਤ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਰਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਟੜ ਜਾਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਧਮਕੀ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਢਿੱਲੀ-ਮੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਰਲ ਨੇਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਗੇਰਾ ਵਿਖੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ੱਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ। ਕਮਲੀਆ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਚੈਂਬਰਲੇਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੀਚਾਵਟਨੀ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਵਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਣੀ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਰਨਲ ਪੈਟਨ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਗੀ, ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਖਿੰਡ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤਾ।[2]

ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 1947 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਸ ਗਏ।

1978 ਵਿੱਚ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਾਹੀਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 4 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਨ:[3]

ਸੀਮਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 4,771 sq mi (12,360 km2) ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਹੀਵਾਲ, ਪਾਕਪਟਨ, ਓਕਾੜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ, ਟੋਬਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਵੇਹੜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਝੰਗ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਮੂਲ ਰਾਜ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।[4]

ਪੁਰਾਣੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਿਨਾਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਰੂਥਲ ਪਠਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਰਸ਼ਵੁੱਡ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਮੁੜ, ਦੇਸ਼ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਮਾਰੂਥਲ ਪਹਿਲੂ ਮੰਨ ਲਿਆ।

ਜਨਸੰਖਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ [lower-alpha 1]
ਧਰਮ ਆਬਾਦੀ (1941)[5] : 42  ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (1941)
ਇਸਲਾਮStar and Crescent.svg</img> 918,564 ਹੈ &0000000000000069.11000069.11%
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮOm.svg</img> [lower-alpha 2] 210,966 ਹੈ &0000000000000015.87000015.87%
ਸਿੱਖ ਧਰਮKhanda.svg</img> 175,064 ਹੈ &0000000000000013.17000013.17%
ਈਸਾਈChristian cross.svg</img> 24,101 ਹੈ &0000000000000001.8100001.81%
ਹੋਰ[lower-alpha 3] 408 &-1000000000000000.0300000.03%
ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1,329,103 ਹੈ &0000000000000100.000000100%

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5  Chisholm, Hugh, ed. (1911) "Montgomery" Encyclopædia Britannica16 (11th ed.)Cambridge University Pressp. 784 
  2. Montgomery District – Imperial Gazetteer of India, v. 17, p. 411
  3. Montgomery District – Imperial Gazetteer of India, v. 17, p. 412.
  4. Imperial Gazetteer of India, v. 17, p. 409.
  5. "CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE". Retrieved 22 July 2022. 
  1. Presently known as Sahiwal District, following district renaming in 1978.
  2. 1941 census: Including Ad-Dharmis
  3. Including Jainism, Buddhism, Zoroastrianism, Judaism, or not stated