ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)
Emblem of India.svg
ਭਾਰਤ ਦਾ ਏਮਬਲਮ ਨਿਸ਼ਾਨ
ਏਜੰਸੀ ਬਾਰੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਅਮਲਦਾਰੀਭਾਰਤਭਾਰਤ ਦੀ ਗਣਰਾਜ
ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ
ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਭਵਨ
ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੋਡ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਸਲਾਨਾ ਬਜਟINR41855 ਕਰੋੜ (U.6) (2017-18 est.)[1]
ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਮੰਤਰੀਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ
ਗਜੇਨਦ੍ਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ, ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ

ਪਰਸੋਤਮਬਾਈ ਰੁਪਾਲਾ
, ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ
ਵੈੱਬਸਾਈਟagriculture.gov.in

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ), ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਿਖਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਖੇਤੀ ਮੰਤਰੀ ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਗਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪਰਸੋਤੰਬਾਏ ਰੁਪਾਲਾ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਹਨ।

ਪਿਛੋਕੜ[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਨਖਾਹ ਸਾਮਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ - ਜਿਸ ਵਿਚ 52.1% ਆਬਾਦੀ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 2009-10 ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜਤਨਾਂ ਨੇ 2010-11 ਦੌਰਾਨ 244.78 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਵੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨਾਲੌਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਟਰਾਂਸਫਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਕੀਮਾਂ ਅਧੀਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਮ ਐੱਮ ਪੀ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵਧੀ ਹੋਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਭਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ।

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਜੂਨ 1871 ਵਿਚ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਕ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਨ।

1881 ਵਿਚ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ, 1947 ਵਿਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

  • ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ, ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ: ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ (ਬਿਜ਼ਨਸ ਅਲਾਟ) ਦੇ ਨਿਯਮ, 1961 ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਿਲਵਰਤਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਐਮ ਐਮ ਪੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
  • ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ: ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਖੋਜ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਾਸ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰੀਸਰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ: ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜੂਆ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮੁਖੀ, ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ[ਸੋਧੋ]

ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਜੋ 2007 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਆਉਟਪੁੱਟ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 2009-10 ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਲਈ ਕੁੱਲ ਬਜਟ 38,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।

ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ[ਸੋਧੋ]

ਮੰਤਰਾਲਾ "ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ" ਦੀ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਛਾਪਦਾ ਹੈ " ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤਸਵੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ (ਰਾਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਫਸਲ-ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੇਤ), ਦਿਹਾਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੂਚਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਆਦਿ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ[ਸੋਧੋ]

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)
ਨਾਮ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਵਾਲਾ
ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ
1946 1947 ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ
ਜੈਰਾਮਦਾਸ ਦੌਲਾਤਰਾਮ
1948 1952 [2]
ਪੰਜਾਬਰਾਓ ਦੇਸ਼ਮੁਖ
1952 1962 [3]
ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ
1963 1964 [4]
ਚਿਦੰਬਰਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ
1964 1966 ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ
ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ
1967 1970 ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ [5]
ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ 1974 1977 [6]
ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ
ParkashSinghBadal.JPG 24 ਮਾਰਚ 1977 20 ਜੂਨ 1977 ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ
H E Shri Surjit Singh Barnala.jpg 1977 1979 [6]
ਰਾਓ ਬਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ
14 ਜਨਵਰੀ 1980 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ [7]
ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ
Buta Singh at DJ Sheizwoods house (11) (cropped).jpg 1984 12 ਮਈ 1986 ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ [8]
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
12 ਮਈ 1986 14 ਫਰਵਰੀ 1988
ਭਜਨ ਲਾਲ
1988 1989 [9]
ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ
Devi Lal.jpg 2 ਦਸੰਬਰ 1989 10 ਨਵੰਬਰ 1990 ਜਨਤਾ ਦਲ ਵੀ ਪੀ ਸਿੰਘ [10]
ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ
Dr Balram Jakhar.jpg 1991 1996 ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ P. V. Narasimha Rao [11]
ਸੂਰਜ ਭਾਨ
16 May 1996 1 ਜੂਨ 1996 ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ [12]
ਐਚ ਡੀ ਡੀਵੇ ਗੌੜਾ
1 June 1996 10 ਮਈ 1996 ਜਨਤਾ ਦਲ H. D. Deve Gowda [13]
ਚਤੁਰਾਨਨ ਮਿਸ਼ਰਾ
10 July 1996 19 ਮਾਰਚ 1998 ਭਾਰਤੀ ਕਮਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ H. D. Deve Gowda
I. K. Gujral
ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ
22 November 1999 3 ਮਾਰਚ 2000 ਜਨਤਾ ਦਲ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ [11]
ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ 27 May 2000 21 ਜੁਲਾਈ 2001 ਜਨਤਾ ਦਲ
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
22 July 2001 24 ਮਈ 2003 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਦਲ [14]
ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ
99x99px 2003 2004 ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ [15]
ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ
Sharad Pawar, Minister of AgricultureCrop.jpg 23 ਮਈ 2004 26 ਮਈ 2014 ਨੈਸ਼ਨਿਲਸਟ ਕਾਂਗ੍ਰੇਸ ਪਾਰਟੀ Manmohan Singh [16]
ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ
J0-rSod0.jpg 26 ਮਈ 2014 Incumbent ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ [17]

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ [ਸੋਧੋ]

  • Agricultural insurance in।ndia
  • National Portal of।ndia

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. http://indiabudget.gov.in/ub2017-18/eb/stat3a.pdf
  2. "[1]".  External link in |title= (help); External link in |title= (help); Missing or empty |url= (help) [2] (RAJYA SABHA MEMBERS, BIOGRAPHICAL SKETCHES, 1952 - 2003: J)
  3. "Members Bioprofile". 47.132. 
  4. "Members Bioprofile". 47.132. 
  5. "Members Bioprofile". 47.132. 
  6. 6.0 6.1 "Biographical Sketch of Member of 12th Lok Sabha". 47.132. 
  7. "9th Lok Sabha, Members Bioprofile". loksabha.nic.in. National।nformatics Centre. Retrieved May 19, 2014. 
  8. Official biographical sketch on Lok Sabha website
  9. Fifteenth Lok Sabha, Members Bioprofile : Bhajan Lal,Shri
  10. "Members Bioprofile". 47.132. 
  11. 11.0 11.1 "Biographical Sketch of Member of 12th Lok Sabha". 47.132. Archived from the original on 3 April 2015.  ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ:Invalid <ref> tag; name "nk" defined multiple times with different content
  12. "Biographical Sketch of Member of XI Lok Sabha". 47.132. 
  13. Sixteenth Lok Sabha, Members Bioprofile : Devegowda,Shri H.D.
  14. Official biographical sketch on Lok Sabha website Archived 1 February 2013 at the Wayback Machine.
  15. Official biographical sketch on Lok Sabha website
  16. Official biographical sketch on Lok Sabha website
  17. "Archived copy". Archived from the original on 20 April 2015. Retrieved 2015-04-24.