ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ


ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
ਛੋਟਾ ਨਾਮਕਾਂਗਰਸ
ਚੇਅਰਪਰਸਨਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ
ਲੋਕ ਸਭਾ ਲੀਡਰਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ)
ਰਾਜ ਸਭਾ ਲੀਡਰਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ
ਸੰਸਥਾਪਕਏ.ਓ. ਹਿਊਮ
ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ
ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ
ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼
ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ
ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ
ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ
ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ
ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ
ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ
ਸਥਾਪਨਾ28 ਦਸੰਬਰ 1885; 140 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (1885-12-28)
ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ24, ਅਕਬਰ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਅਖ਼ਬਾਰਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੰਗਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ
ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੰਗਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ
ਔਰਤ ਵਿੰਗਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ
ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਿੰਗਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਲੁਭਾਊ
ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ
ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ
ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ
ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ
ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ:
 • ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ
 • ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ  • ਕੇਂਦਰਕ
ਸਿਆਸੀ ਥਾਂCentre[1]
ਰੰਗਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ
ਈਸੀਆਈ ਦਰਜੀਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ[2]
ਗਠਜੋੜਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ (INDIA) ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ (ਯੂ ਪੀ UPA)
ਚੋਣ ਨਿਸ਼ਾਨ
ਵੈੱਬਸਾਈਟ
www.inc.in

ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।[3][4][5]

ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਇਤਿਹਾਸ

[ਸੋਧੋ]
ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ
ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ

ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ, ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ, ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ, ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ, ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ,[6] ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ, ਅਤੇ ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)

[ਸੋਧੋ]
ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ

ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ ਹੇਜਮਨੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ,

ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।[7]

ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ 1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[8][page needed] ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।[9][page needed]

28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ Womesh Chunder Bonnerjee ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।[8][page needed] ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੰਬੇ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।[8][page needed] [ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲੋੜੀਂਦਾ]

1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ

1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

  • ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ।
  • ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।
  • ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ।
  • ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

  • ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ
  • ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ
  • ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ
  • ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ

ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"[10]

ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ

[ਸੋਧੋ]

ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।[11] ਹਿੰਦੂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।[12]

ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[12]

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ

[ਸੋਧੋ]
ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ, ਬੰਬੇ, 28–31, ਦਸੰਬਰ, 1885

ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।[13]

ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਰਣ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਕੁਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।[14]

ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਤਿਲਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਅਭਿਵਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਮੰਨਿਆ: ਹਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ, ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼, ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੈ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ—ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।[13]

ਮੋਡਰੇਟ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ, ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ, ਅਤੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1906 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[15]

ਤਿਲਕ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।[13]

ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ: ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ

[ਸੋਧੋ]
ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ।[16]

ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਗਰਸ 1916 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਖਨਊ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[17] ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ, ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਮ ਰੂਲ — ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ — ਦੀ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਵਰੂਪ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।[18]

ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ।[19]

ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ

[ਸੋਧੋ]
ਮੁੱਖ ਲੇਖ: ਚੰਪਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ

ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਨੇ ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ।[20] ਫਿਰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਆੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ

[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਗ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ। ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ, ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ, ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਸਭ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।[18]

1918, 1919 ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਈਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।[18] 1919 ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ।[21] ਮੋਹਨਦਾਸ ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[18]

ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਸੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।[22] ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਯੁੱਗ

[ਸੋਧੋ]
ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੀ।

ਗਾਂਧੀ 1915 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।


ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ

[ਸੋਧੋ]

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਨ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਨਰਹਾਰੀ ਪਰੀਖ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ — ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੀਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ — ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਲੀਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

  • ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਫੀਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
  • ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ — ਜੋ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। PCCs ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਉਭਰੀਆਂ — ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।
  • ਜਾਤੀ, ਨਸਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਸਰਵ-ਭਾਰਤੀ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
  • ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ — ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਰਦੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
  • ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦਿੱਤਾ।
  • ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ

[ਸੋਧੋ]

1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ:[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

  • ਅਛੂਤਪਣ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ
  • ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ
  • ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਘਾਟ
  • ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ
  • ਪੁਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ
  • ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ
  • ਗਰੀਬੀ, ਖਾਦੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਕੁੱਟੀਰ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ

ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸੱਤਾ ਵੱਲ ਉਤਥਾਨ (1937–1942)

[ਸੋਧੋ]
ਕਟਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇਹਰੂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ 1937 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ। ਧਿਆਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਕਮਾਤਰ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਧਰਤ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਕਟਰ ਸਮਰਥਕ, ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, 1938 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੇਰਾਰਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ

[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਅਣਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1939 ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੋਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1938 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੋਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। 1939 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਉਭਰੇ ਕਿ ਕੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬੋਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਾਂ, ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਈ. ਡਬਲਿਊ. ਆਰਯਨਾਯਕਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। (ਵੇਖੋ Reginald Reynolds, Beware of Africans)। ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਸਿਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈਆਂ

[ਸੋਧੋ]

ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਆਖਰੀ ਕਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ

[ਸੋਧੋ]
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ: ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਆੰਦੋਲਨ

ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸਨ, ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1942 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਮੁਕੱਦਮੇ

[ਸੋਧੋ]

ਆਈਐਨਏ ਮੁਕੱਦਮੇ 1946 ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਈਐਨਏ ਰੱਖਿਆ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ, ਆਸਫ ਅਲੀ, ਅਤੇ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। Quit India Bill 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ

[ਸੋਧੋ]

ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਲਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਬਗਾਵਤ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ

[ਸੋਧੋ]
ਮੁੱਖ ਲੇਖ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ

ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ, ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ, ਡਾ. ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

1947–1952: ਤਬਦੀਲੀ

[ਸੋਧੋ]

ਸੰਵਿਧਾਨ

[ਸੋਧੋ]

ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾਮੁਲਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਕਾਂਗਰਸ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੜੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਸੌਦਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਨੇਤਾ, ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।[23]

ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਾਅਦਿਆਂ 'ਤੇ ਡਟੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਅਛੂਤਪਣ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ

[ਸੋਧੋ]

1947 ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਰਿਸ਼ਠ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੇ 1947, 1948 ਅਤੇ 1949 ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਕਸ਼ੀ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1950 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲਾਬੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ "ਸਮੱਸਿਆਪੂਰਨ" ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੰਡਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨਹੀਂ ਬਰਤੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਪਟੇਲ ਦੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ), ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਠਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਹਾਲਾਂਕਿ, 1950 ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਸਦਾ ਲਈ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਟੰਡਨ ਹਾਸੀਏ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੋਣੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ। 1952 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਨੇਹਰੂ ਯੁੱਗ (1952–1964)

[ਸੋਧੋ]
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ: ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਤਾ
See caption
ਨੇਹਰੂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਗਭਗ 1950

1951 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1964 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1951–52, 1957 ਅਤੇ 1962 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।[24] ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਆਯਾਤ ਬਦਲ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।[25] ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੂਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।[24] ਨੇਹਰੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ—ਸਟੀਲ, ਲੋਹਾ, ਕੋਇਲਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ—ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।[25] ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਧਰਮਨਿਰਪੇਕਤਾ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਜੋ ਰਾਜ-ਚਲਿਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜੁੜੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ।[26] ਠੰਢਾ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬਲਾਕ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।[27][28]

ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਨੇਹਰੂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਣੀਆਂ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਹੋਏ।[29] ਉਸਦੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਥ-ਵੈਸਟ ਫਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ 1955 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੁਰੀਧਾਰੀ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[30] ਤੀਜਾ ਯਤਨ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ 1956 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।[31] ਚੌਥਾ 1961 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।[29] ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਕਾਰਨ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਵੇ।[29] ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ 1963 ਵਿੱਚ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।[32] ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ।[33] ਕਾਮਰਾਜ "ਸਿੰਡੀਕੇਟ" ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ। 1963 ਵਿੱਚ 1962 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਘਟ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਜ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਛੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਛੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਬਿਨੇਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।[34][35][36]

ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਚੋਣ ਚਿੰਨ੍ਹ (1952–1969)

1964 ਵਿੱਚ, ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਏਓਰਟਿਕ ਡਿਸੈਕਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ।[37][38][39] ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੂੰ 27 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਜੋ ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇਗਾ।[40] ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਸੰਸਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ "ਕਿੰਗਮੇਕਰ" ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।[41]

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁੱਗ (1964–1966)

[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ; ਟੀ. ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਯਸ਼ਵੰਤਰਾ ਚਵਾਣ ਵੀ ਰਹੇ।[42] ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[43] ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[44] ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।[45] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਗੈਰ-ਜੁੜੇਪਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ,[46] ਪਰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ। 1962 ਦੇ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫੌਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਵਾਈਟ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ—ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇਅਰੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।[47] 1965 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਰੋਧੀ-ਹਿੰਦੀ ਆੰਦੋਲਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ।[48][49]

ਸ਼ਾਸਤਰੀ 1965 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੀਰੋ ਬਣ ਗਏ।[50] ਉਸਦਾ ਨਾਰਾ, "ਜੈ ਜਵਾਨ ਜੈ ਕਿਸਾਨ" ("ਸੈਨਿਕ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਲਾਮ"), ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।[51] 11 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ, ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਘੋਸ਼ਣਾ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ; ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹੱਸਮਈ ਹਨ।[52][53][54] ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਉੱਤੇ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਜਨਾ ਕਾਂਗਰਸ, ਬੰਗਲਾ ਕਾਂਗਰਸ, ਉਤਕਲ ਕਾਂਗਰਸ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਲ।

ਇੰਦਿਰਾ ਯੁੱਗ (1966–1984)

[ਸੋਧੋ]
ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ ਨਾਲ, 1971

1967 ਵਿੱਚ, 1967 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1969 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ—ਉਸਨੇ ਖਾਲੀ ਪਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈੱਡੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ. ਵੀ. ਗਿਰੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ[55][56] ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਐਸ. ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।[57][58] ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ INC ਧੜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[lower-alpha 1] ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ (ਓ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।[lower-alpha 2] ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਕਾਮਰਾਜ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ ਅਤੇ ਐਸ. ਕੇ. ਪਾਟਿਲ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਐਜੰਡੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।[59] ਇਹ ਵਿਭਾਜਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕਜੁੱਟ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।[60] ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਐਜੰਡਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।[59] ਉਸਦਾ ਧੜਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਜਦਕਿ ਮੂਲ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 65 ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ।[61] ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ 705 ਵਿੱਚੋਂ 446 ਮੈਂਬਰ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੀ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ (INC-R) ਹੈ। "ਓਲਡ ਕਾਂਗਰਸ" ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਬੈਲਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਜਦਕਿ ਇੰਦਿਰਾ ਦੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬੱਛੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

"India might be an ancient country but was a young democracy and as such should remain vigilant against the domination of few over the social, economic or political systems. Banks should be publicly owned so that they catered to not just large industries and big businesses but also agriculturists, small industries and entrepreneurs. Furthermore, the private banks had been functioning erratically with hundreds of them failing and causing loss to the depositors who were given no guarantee against such loss."

—ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨ।[62]

1971 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੱਧ-ਅਵਧੀ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਖਤਮ ਕਰਨ (ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ) ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।[63] 1971 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਂਗਰਸ (R) ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 14 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।[64] 1969 ਵਿੱਚ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੋਧ ਬਿੱਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰਾਜਯ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਛੱਬੀਵੀਂ ਸੋਧ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਵੀ ਪੁਰਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

1962 ਦੇ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲਗਭਗ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਹੋ ਗਏ। 1962 ਦੇ ਛੋਟੇ ਯੁੱਧ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਯੋਜਨਾ (1961–1966) ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ। ਸੁਭਦਰਾ ਜੋਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ, ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਰੋਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।[65] ਜੁਲਾਈ 1969 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।[66] 1971 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੋਇਲਾ, ਸਟੀਲ, ਤਾਮਬਾ, ਰਿਫਾਇਨਿੰਗ, ਕਪਾਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ।[65]

INC seasts in lower house of Indian parliament
ਕਾਂਗਰਸ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ

12 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਨਿਆਂਲਯ ਨੇ ਚੋਣੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।[67] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਧ ਰਹੀ ਅਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫਖਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟਿਕਲ 352 ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੀ।[68] ਉੱਨੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਚੁਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਅਪਕ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦੁਰਪਯੋਗ ਹੋਏ।[69][70][71] 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ 21 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।[72] ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[73] 1977 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਜਨਤਾ ਗਠਜੋੜ ਨੇ 295 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ 153 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਜਨਤਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ। 2 ਜਨਵਰੀ 1978 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਕਿਹਾ ਗਿਆ—"I" ਦਾ ਮਤਲਬ ਇੰਦਿਰਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।[74] ਨਵੰਬਰ 1978 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਦੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। 1980 ਵਿੱਚ 1980 ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।[75] ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ (I) ਨੂੰ 1984 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਮੰਨਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ "I" ਨਾਮ 1996 ਵਿੱਚ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ।[74][75]

ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਿੱਖ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।[76] 1983 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।[77] ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਕਈ ਅਸਫਲ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[78] 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।[77] ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।[79]

ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਓ ਯੁੱਗ (1984–1998)

[ਸੋਧੋ]
refer caption
ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਸੱਤਰਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

1984 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਮਾਤਰ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ।[80] ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 401 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।[81] ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।[82] ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯਤਨ ਉਲਟ ਪੈ ਗਏ। ਕਈ ਵਿੱਤੀ ਘੋਟਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ।[83] ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਸੀ।[84] ਬੋਫੋਰਸ ਘੋਟਾਲਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਛਵੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨੋਪਰਾਂਤ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[85] 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਗਏ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਤਾਮਿਲ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।[86] ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ 26 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।[87] ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਤਾਮਿਲ ਮਿਲਿਟੈਂਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮਝੌਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਤਾਮਿਲ ਗੁਰਿੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।[88][89]

ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ ਦਾ CEC ਦੌਰਾ

ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿੰਹਾ ਰਾਓ ਆਏ, ਜੋ ਜੂਨ 1991 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।[90] ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਾਰਕ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਲਪਸੰਖਿਆਕ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਖੁਦ 1991 ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਲੜੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਨੰਦਿਆਲ ਤੋਂ ਉਪ-ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ।[91] ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[92] ਰਾਓ, ਜਿਸਨੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।[93] ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[94]

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਓ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਓ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦਿਆਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।[95] ਉਸਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1991 ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।[93] ਰਾਓ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਲਈ ਚਾਣਕਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[96]

1996 ਤੱਕ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਛਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਿਰਫ਼ 140 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਆ ਗਈ। ਰਾਓ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।[97] ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸੀਤਾਰਾਮ ਕੇਸਰੀ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇਤਾ ਸਨ।[98] ਰਾਓ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।[99]

ਆਈਐਨਸੀ (1998–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ)

[ਸੋਧੋ]
11ਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 19 ਮਈ 2004 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

1998 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 141 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸੀ।[100] ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।[101] ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।[102] ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਤਾਲਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ (NCP) ਬਣਾਈ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ।[103]

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। 1999 ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਏ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 114 ਸੀਟਾਂ ਰਹਿ ਗਈ।[104] ਪਰ ਉਸਨੇ ਰਣਨੀਤਕ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰਾਂ (2004–2014)

[ਸੋਧੋ]

2004 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰਾ ਕਜ਼ਗਮ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ।[105] ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸੀ — ਨਾਅਰਾ ਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਹੱਥ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ।

ਯੂਪੀਏ ਨੇ 222 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਠੁਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[106]

ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ:

2009 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 207 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ।

(2014–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ)

[ਸੋਧੋ]

2014 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 44 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।[107] ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।

2017 ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।[108]

2019 ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।[109]

ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਗੋਗੋਈ ਉਪ ਨੇਤਾ ਹਨ।

2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗੁਆਉਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਮਣਿਪੁਰ ਆਦਿ।

ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ — ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਇਕ ਯਾਤਰਾ

ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਜੋੜੋ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

2022 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ 24 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।

2023 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਡਿਆ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ

[ਸੋਧੋ]
ਸਾਲ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ਵੋਟ ਫਰਕ
1951 ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 364 44.99%
1957 ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 371 Increase7 47.78% Increase 2.79%
1962 ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 361 Decrease10 44.72% Decrease 3.06%
1967 ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 283 Decrease78 40.78% Decrease2.94%
1971 5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 352 Increase69 43.68% Increase2.90%
1977 6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 153 Decrease199 34.52% Decrease9.16%
1980 7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 351 Increase198 42.69% Increase8.17%
1984 8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 415 Increase64 49.01% Increase6.32%
1989 9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 197 Decrease218 39.53% Decrease9.48%
1991 10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 244 Increase47 35.66% Decrease3.87%
1996 11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 140 Decrease104 28.80% Decrease7.46%
1998 12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 141 Increase1 25.82% Decrease2.98%
1999 13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 114 Decrease27 28.30% Increase2.48%
2004 14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 145 Increase32 26.7% Decrease1.6%
2009 15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 206 Increase61 28.55% Increase2.02%
2014 16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 44 Decrease162 19% Decrease9.55%
2019 17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 52 Increase8 19.49 % Increase0.02%
2024 18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 101 Increase49 21.19% Increase4.02%

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ "Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more". Elections.in. 7 February 2014. Archived from the original on 24 ਦਸੰਬਰ 2018. Retrieved 3 May 2014. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)
  2. ↑ "List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013" (PDF). India: Election Commission of India. 2013. Retrieved 9 May 2013.
  3. ↑ Rastogi, P.N. (1975). The nature and dynamics of factional conflict. Macmillan Co. of India. {{cite book}}: Unknown parameter |p.= ignored (help)
  4. ↑ Parliamentary Debates. Council of States Secretariat. 1976. {{cite conference}}: Unknown parameter |Issue= ignored (|issue= suggested) (help)
  5. ↑ Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar (1989). Indian National Congress: A Select Bibliography. U.D.H. Publishing House. p. 451.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  6. ↑ A. Moin Zaidi (1976). The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). p. 609.
  7. ↑ B. Pattabhi Sitaramayya (1935), The History of the Indian National Congress, Working Committee of the Congress, p. 12
  8. ↑ 8.0 8.1 8.2 John F. Riddick (2006), The History of British India: a chronology, Greenwood Publishing Group, ISBN 0-313-32280-5
  9. ↑ Madhvi Yasin (1996), Emergence of nationalism, Congress, and separatism, Raj Publications, ISBN 81-86208-05-4
  10. ↑ Laskar, Rejaul Karim (2013). India's Foreign Policy: An Introduction. New Delhi: Paragon International Publishers. p. 5. ISBN 978-93-83154-06-7.
  11. ↑ Motwani, Dr Jagat K. (2018). Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha. iUniverse. ISBN 9781532037900 – via Google Books.
  12. ↑ 12.0 12.1 Hanes, W. Travis (1993). "On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis". Journal of World History. 4 (1): 69–98. JSTOR 20078547.
  13. ↑ 13.0 13.1 13.2 Agrawal, M. G. (2008). Freedom Fighters of India (in Four Volumes). Gyan Publishing House. ISBN 9788182054684 – via Google Books.
  14. ↑ "The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP". BBC News. 4 July 2020.
  15. ↑ The moderates, led by Gopal Krishna Gokhale, Pherozeshah Mehta, and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.
  16. ↑ "World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany". India Today. 28 July 2017.
  17. ↑ Kulkarni, Sudheendra. "The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India". Scroll.in.
  18. ↑ 18.0 18.1 18.2 18.3 Singh, M.K. (2009). Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress. Anmol Publications. ISBN 978-81-261-3745-9.
  19. ↑ "The making of Gandhi in South Africa and after". Deccan Herald. 23 June 2020.
  20. ↑ "Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence". The Hindu. 2 October 2019.
  21. ↑ Prakash, Gyan (2019-04-13). "Opinion | The Massacre That Led to the End of the British Empire". The New York Times (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). ISSN 0362-4331. Retrieved 2021-08-24.
  22. ↑ Indian Political Parties. Meenakshi Prakashan. 1984.
  23. ↑ "Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party". India Today (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 6 July 2019. Retrieved 2024-03-10.
  24. ↑ 24.0 24.1 "Nehru Years in Indian Politics" (PDF). sps.ed.ac.uk. School of Social and Political Science, Edinburgh. Archived from the original (PDF) on 24 September 2015. Retrieved 23 June 2014.
  25. ↑ 25.0 25.1 "Economic Ideology of Jawaharlal Nehru" (PDF). www.epw.in. Economic and Political Weekly. Retrieved 23 June 2014.
  26. ↑ "History of Indian Economy Part II". Daily News and Analysis. DNA. 11 July 2011. Retrieved 23 June 2014.
  27. ↑ "Nehru: Founding member of The non-aligned movement". news.bbc.co.uk. The British Broadcasting Corporation. Retrieved 23 June 2014.
  28. ↑ "History and Evolution of Non-Aligned Movement". mea.gov.in. Ministry of External Affairs, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ. Retrieved 23 June 2014.
  29. ↑ 29.0 29.1 29.2 Nayantara Sahgal (2010). Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World. Penguin Books India. p. 58. ISBN 978-0-670-08357-2.
  30. ↑ Nayantara Sahgal (2010). Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World. Penguin Books India. p. 60. ISBN 978-0-670-08357-2.
  31. ↑ Nayantara Sahgal (2010). Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World. Penguin Books India. p. 61. ISBN 978-0-670-08357-2.
  32. ↑ "K. Kamaraj – Life History". www.perunthalaivar.org. The Perun Thalaivar organization. Archived from the original on 5 July 2014. Retrieved 23 June 2014.
  33. ↑ "The Syndicate: Kingmakers of India". pib.nic.in. Press Information Bureau: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ. Retrieved 23 June 2014.
  34. ↑ Mahendra Prasad Singh 1981, p. 46.
  35. ↑ Bala Jeyaraman (2013). Kamaraj: The Life and Times of K. Kamaraj. Rupa Publications. pp. 55–56. ISBN 978-81-291-3227-7.
  36. ↑ N. S. Gehlot (1991). The Congress Party in India: Policies, Culture, Performance. Deep & Deep Publications. p. 180. ISBN 978-81-7100-306-8.
  37. ↑ "The death of Nehru". The Guardian. The Guardian archive. 28 May 2013. Retrieved 23 June 2014.
  38. ↑ "Jawaharlal Nehru (1889–1964)". bbc.co.uk. The British Broadcasting Corporation. Retrieved 23 June 2014.
  39. ↑ "1964: Light goes out in India as Nehru dies". news.bbc.co.uk. The British Broadcasting Corporation. Retrieved 23 June 2014.
  40. ↑ "Shri Gulzari Lal Nanda". PMO India. Retrieved 24 July 2021.
  41. ↑ Mahendra Prasad Singh 1981, p. 42.
  42. ↑ R. D. Pradhan; Madhav Godbole (1999). Debacle to Revival: Y. B. Chavan as Defence Minister, 1962–65. Orient Blackswan. p. 17. ISBN 978-81-250-1477-5.
  43. ↑ Arvind Panagariya Professor of Economics and Jagdish Bhagwati Professor of Indian Political Economy Columbia University School of International & Public Affairs (2008). India: The Emerging Giant: The Emerging Giant. Oxford University Press. p. 27. ISBN 978-0-19-804299-0.
  44. ↑ "History and Politics of India". socialsciences.ucla.edu. UCLA Division of Social Sciences. Archived from the original on 12 November 1999. Retrieved 23 June 2014.
  45. ↑ "Biography of Gulzarilal Nanda". pmindia.gov.in. Prime Minister's Office. Archived from the original on 28 August 2012. Retrieved 23 June 2014.
  46. ↑ Narayan Agrawal Narayan; Lal Bahadur Shastri; Vivek Misra; Subha Ravi (2006). Lal Bahadur Shastri, Churn of Conscience. Eternal Gandhi. p. 88. ISBN 978-81-231-0193-4.
  47. ↑ "The White Revolution: A beginning". unicef.org. UNICEF. Archived from the original on 19 August 2014. Retrieved 23 June 2014.
  48. ↑ Jyotirindra Dasgupta (1970). Language Conflict and National Development: Group Politics and National Language Policy in India. University of California Press. p. 237. ISBN 978-0-520-01590-6.
  49. ↑ Forrester, Duncan B. (1966). "The Madras anti-Hindi agitation". Pacific Affairs. 39 (1/2). Digital library of academic journals: 19–36. doi:10.2307/2755179. JSTOR 2755179.
  50. ↑ "The Indo-Pakistan war of 1965". indiannavy.nic.in. ਭਾਰਤੀ ਨੌਸੈਨਾ. Retrieved 23 June 2014.
  51. ↑ "Life of Lal Bahadur Shastri". Business Standard. Ananda Publishers. Ananda Bazar Patrika (ABP) Group. 26 March 2013. Retrieved 23 June 2014.
  52. ↑ "Controversial death of Shastri". wikileaks-forum.com. Wikileaks Forum. Archived from the original on 1 May 2014. Retrieved 23 June 2014.
  53. ↑ "Lal Bahadur Shastri's death in Tashkent". bbc.com. BBC. Archived from the original on 17 August 2014. Retrieved 23 June 2014.
  54. ↑ "Lal Bahadur Shastri". socialsciences.ucla.edu/. UCLA Division of Social Science. Archived from the original on 22 April 2000. Retrieved 23 June 2014.
  55. ↑ Mahendra Prasad Singh 1981, pp. 65–80.
  56. ↑ Hardgrave, R. L., 1970. "The Congress in India: Crisis and Split". Asian Survey, 10(3), pp. 256–262.
  57. ↑ "March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi". The Economic Times. The Times Group. Bennett, Coleman & Co. Ltd. 24 August 2011.
  58. ↑ "1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the Party". India Today. Aroon Purie. 2 July 2007. Retrieved 25 June 2014.
  59. ↑ 59.0 59.1 Sanghvi, Vijay (2006). The Congress, Indira to Sonia Gandh. New Delhi: Kalpaz Publications. p. 77. ISBN 978-81-7835-340-1.
  60. ↑ Sanghvi, Vijay (2006). The Congress, Indira to Sonia Gandhi. Gyan Publishing House. ISBN 9788178353401 – via Google Books.
  61. ↑ Rosser, J. Barkley; Rosser, Marina V. (2004). Comparative Economics in Transforming the World Economy. MIT Press. pp. 468–470. ISBN 978-0-262-18234-8.
  62. ↑ Menon, Vandana (November 16, 2017). "'We simply don't have time': Read Indira Gandhi's letters defending bank nationalisation". ThePrint. Printline Media Pvt. Ltd. Retrieved 10 March 2022.
  63. ↑ "General Elections, India, 1971: Statistical report" (PDF). eci.nic.in. ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ. Archived from the original (PDF) on 18 July 2014. Retrieved 25 June 2014.
  64. ↑ "Economic Milestone: Nationalisation of Banks (1969)". Forbes India. 17 September 2015. Retrieved 17 September 2015.
  65. ↑ 65.0 65.1 "The Defining Event" (PDF). ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ. Retrieved 10 March 2022.
  66. ↑ Banking Awareness. Arihant Publications (India) Ltd. 2017. p. 20. ISBN 978-93-11124-66-7.
  67. ↑ "The Emergency, and Indian democracy". sscnet.ucla.edu. UCLA Division of Social Science. Archived from the original on 12 November 1999. Retrieved 25 June 2014.
  68. ↑ "Emergency papers found". The Times of India. 30 June 2013. Retrieved 6 June 2018.
  69. ↑ Ghildiyal, Subodh (29 December 2010). "Cong blames Sanjay Gandhi for Emergency 'excesses'". The Times of India. Archived from the original on 28 August 2011. Retrieved 30 January 2014.
  70. ↑ Express News Service (11 June 2013). "Emergency 'propagandist' who banned Kishore Kumar songs". Indian Express. Retrieved 17 January 2014.
  71. ↑ Dasgupta, Swapan (July 1985). "The Life of Indira Gandhi". Book Reviews. Third World Quarterly. 7 (3): 731–778. doi:10.1080/01436598508419863.
  72. ↑ Inder Malhotra (23 June 2010). "What Prime Minister Indira Gandhi's Emergency proved for India". Rediff.com. Retrieved 25 June 2014.
  73. ↑ "Indian general election, 1977" (PDF). ipu.org. Inter-Parliamentary Union. Retrieved 25 June 2014.
  74. ↑ 74.0 74.1 Basu, Manisha (2016). &pg=PAPA73 The Rhetoric of Hindutva. Cambridge University Press. pp. 73–. ISBN 978-1-107-14987-8. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  75. ↑ 75.0 75.1 "Statistical report general elections, 1980" (PDF). eci.nic.in. ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ. Archived from the original (PDF) on 18 July 2014. Retrieved 25 June 2014.
  76. ↑ "Operation Blue Star 1984". Daily News and Analysis. Deepak Rathi. Dainik Bhaskar. 6 June 2014. Retrieved 25 June 2014.
  77. ↑ 77.0 77.1 "1984: Operation Blue Star". The Daily Telegraph. 6 June 2014. Archived from the original on 10 January 2022. Retrieved 25 June 2014.
  78. ↑ "Operation Blue Star". The Hindu. 10 June 2013. Retrieved 25 June 2014.
  79. ↑ "Violence follows Gandhi killing". BBC News. Retrieved 23 June 2014.
  80. ↑ "Prime Minister Rajiv Gandhi, complete profile". pmindia.gov.in. Prime Minister's Office. Archived from the original on 1 September 2012. Retrieved 23 June 2014.
  81. ↑ "India General or the 8th Lok Sabha Election Results – 1984". Retrieved 23 June 2014.
  82. ↑ "Resurgent India". Daily News and Analysis. 22 January 2014. Retrieved 23 June 2014.
  83. ↑ "Rajiv Gandhi and the story of Indian modernization". Mint (Opinion). 19 May 2013. Retrieved 23 June 2014.
  84. ↑ "Rajiv Gandhi, History and Politics". UCLA, Division of Social Sciences. Archived from the original on 26 February 2000. Retrieved 23 June 2014.
  85. ↑ "Rajiv Gandhi cleared over bribery". BBC News. 4 February 2004. Retrieved 7 March 2010.
  86. ↑ NDTV India (10 July 2013). "The assassination of Rajiv Gandhi". YouTube. Archived from the original on 11 December 2021. Retrieved 21 June 2014.
  87. ↑ "Rajiv Gandhi assassination case". The Times of India. 27 February 2014. Retrieved 21 June 2014.
  88. ↑ D. R. Kaarthikenyan, Radhavinod Raju; Radhavinod Raju (2008). Rajiv Gandhi Assassination. Sterling Publishers Pvt. Ltd. pp. 89–91. ISBN 978-81-207-3265-0.
  89. ↑ "SC refers Rajiv Gandhi killers' release case to Constitution Bench". The Indian Express. 25 April 2014. Retrieved 21 June 2014.
  90. ↑ "PV Narasimha Rao Biography". Website of the Prime Minister of India. Archived from the original on 27 December 2012. Retrieved 23 June 2014.
  91. ↑ Lakshman, Ganesh (22 August 2017). "Nandyal bypoll: It was P V Narasimha Rao's backyard when he ..." The Times of India. The Times Group. Retrieved 10 March 2022.
  92. ↑ "Narasimha Rao – a Reforming PM". BBC News (23 December 2004). Retrieved 2 March 2007.
  93. ↑ 93.0 93.1 Arvind Kumar, Arun Narendhranath (3 October 2001). "India must embrace unfettered free enterprise" Archived 12 March 2013 at the Wayback Machine.. Daily News and Analysis.
  94. ↑ "PV Narasimha Rao Remembered as Father of Indian Economic Reforms". VOA News (23 December 2004).
  95. ↑ "PV Narasimha Rao reinvented India". The National. Abu Dhabi. 19 May 2012. Retrieved 23 June 2014.
  96. ↑ V. Venkatesan (1–14 January 2005). "Obituary: A scholar and a politician". Frontline. 22 (1). Archived from the original on 17 May 2014. Retrieved 30 March 2010.
  97. ↑ ABP News (December 2013). "Atal Bihari Vajpayee's 13-day govt". YouTube. Archived from the original on 11 December 2021. Retrieved 24 June 2014.
  98. ↑ "The Sitaram Kesri case". Daily News and Analysis. 10 July 2011. Retrieved 23 June 2014.
  99. ↑ Subrata Kumar Mitra; Mike Enskat; Clemens Spiess (2004). Political Parties in South Asia. Greenwood Publishing Group. pp. 42–43. ISBN 978-0-275-96832-8.
  100. ↑ "India Parliamentary Chamber: Lok Sabha". Inter-Parliamentary Union. Retrieved 4 March 2018.
  101. ↑ Cooper, Kenneth J. (31 January 1998). "Another Gandhi Comes to Congress Party's Aid". The Washington Post.
  102. ↑ Rahman, M. (31 January 1995). "Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes, could play pivotal role in party politics". India Today.
  103. ↑ Dugger, Celia W. (21 May 1999). "Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi". The New York Times.
  104. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named negi
  105. ↑ "The mathematics of politics". Rediff.com. 16 May 2004. Retrieved 4 March 2018.
  106. ↑ Chandra, Rina (14 April 2009). "Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls". Reuters.
  107. ↑ "List of Congress winners". Archived from the original on 2014-05-19. Retrieved 2026-04-30.
  108. ↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Naqshbandi
  109. ↑ https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cwc-chooses-sonia-gandhi-as-interim-chief-of-congress/articleshow/70623767.cms. {{cite news}}: Missing or empty |title= (help)


ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:<ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found

"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਭਾਰਤੀ_ਰਾਸ਼ਟਰੀ_ਕਾਂਗਰਸ&oldid=838218" ਤੋਂ ਲਿਆ