ਰਬਾਬ

ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਰਬਾਬ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਬੱਦੂ

ਰਬਾਬ (ਅਰਬੀ: الربابة - "ਕਮਾਨੀ (ਸਾਜ਼)"), ਰਬਾਪ, ਰੇਬਾਬ, ਰੇਬੇਬ, ਜਾਂ ਅਲ-ਰਬਾਬ) ਤੰਤੀ (ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਯੂਰਪ ਦੇ ਭਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਰਬਾਬ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ।

ਬਣਤਰ

ਰਬਾਬ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖੋਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫਰੇਮ ਜੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ। ਬੈਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਨਿਬੱਧ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੈਂਡ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਅਨਬੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਤਿਕੋਣੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸਵੀਰ:Rubab playing.jpg

ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ

ਰੂਪ

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨਃ

ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਸਪਾਈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੋ) ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਾਈਕ ਫਿਡਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟੀਜੀਅਲ ਸਪਾਈਕ ਹਨ।

-ਰਬਾਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਇੱਕ ਛੋਟੀ-ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ ਦੋਹਰੀ ਛਾਤੀ ਜਾਂ "ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ" ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਘਰੇਬ ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲੀ ਰਬਾਬ (ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਬਾਬ ਜਾਂ ਰੂਬਾਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸਪਾਈਕ ਫਿਡਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਨਾਸ਼ਪਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਲਾਈਰਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੇਟਨ ਲਾਈਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਰੂਪ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਬੈਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਬਾਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਕ ਅਤੇ ਲਾਇਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਾਈਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੌਥ, ਜੌਹਿਕੋ, ਤਲਹਾਰਪਾ ਅਤੇ ਗੂਏ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ ਸਪਾਈਕ-ਫਿਡਲ ਰਬਾਬ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਝਿੱਲੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪਤਲੀ ਗਰਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਗਬਾਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਿੰਗਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਬਾਬ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਧੁਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀਮਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਅੱਠਵੇਂ ਤੋਂ ਥੋਡ਼ਾ ਵੱਧ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਕੇਮੇਂਚੇ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਇਰਾਕੀ ਸੰਸਕਰਣ (ਜੌਜ਼ਾ ਜਾਂ ਜੋਜ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ

ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਈ। ਮਹਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜ ਮੂਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵੀਣਾ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢਵਾਂ ਸਾਜ਼ ਹੈ।

ਸਿੱਖੀ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬ ਵਜਾਂਦੇ ਹੋਏ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਬਾਬੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਬਾਬ ਬੜੀ ਮਧੁਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਜੋਕੀ ਸੰਗੀਤਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ

http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/rebabiMardana/RebabiMardana.htm Archived 2014-03-23 at the Wayback Machine.