ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ
Ramdhari Singh 'Dinkar'.JPG
ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ
ਜਨਮ: 23 ਸਤੰਬਰ 1908
ਸਿਮਾਰੀਆ, ਬੇਗੂਸਰਾਏ, ਬਿਹਾਰ
ਮੌਤ: 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1974
ਤੰਜੋਰ ਪਿੰਡ, ਤੰਜੋਰ ਜਿਲਾ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ
ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ: ਕਵੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਵਿਅੰਗਕਾਰ
ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ
ਭਾਸ਼ਾ: ਹਿੰਦੀ
ਦਸਤਖਤ: Dinkar Autograph Hindi.jpg
1959:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
1959: ਪਦਮ ਭੂਸਨ
1972: ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ

ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ (23 ਸਤੰਬਰ 1908 - 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1974) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਸਨ।[1][2] ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਦਿਨਕਰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਵੀਰ ਰਸ ਦੇ ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਬੇਗੁਸਰਾਏ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਿਮਰੀਆ ਘਾਟ ਕਵੀ ਦਿਨਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜਾਈ ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬੰਗਲਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਅਜਾਦੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਉੱਤਰ-ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਤਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਓਜ, ਬਗ਼ਾਵਤ, ਅਕਰੋਸ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੋਮਲ ਸਿੰਗਾਰਰਸੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚਰਮ ਜਲਵਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ[ਸੋਧੋ]

ਦਿਨਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਸਿਮਰਿਆ, ਮੁੰਗੇਰ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। 1934 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਭ - ਰਜਿਸਟਾਰ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਉਪਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। 1950 ਤੋਂ 1952 ਤੱਕ ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ ਰਹੇ, ਭਾਗਲਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪਕੁਲਪਤੀ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅਧਿਆਏ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ।

ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 74ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ[ਸੋਧੋ]

  • ਰੇਣੁਕਾ (1935)
  • ਹੁੰਕਾਰ (1938)
  • ਰਸਵੰਤੀ (1939)
  • ਦਵੰਦਵਗੀਤ (1940)
  • ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤ੍ਰ (1946)
  • ਧੂਪਛਾਂ (1946)
  • ਸਾਮਧੇਨੀ (1947)
  • ਬਾਪੂ (1947)
  • ਇਤਿਹਾਸ ਕੇ ਆਂਸੂ (1951)
  • ਧੂਪ ਔਰ ਧੁਆਂ (1951)
  • ਰਸ਼ਿਮਰਥੀ (1954)
  • ਨੀਮ ਕੇ ਪੱਤੇ (1954)
  • ਦਿੱਲੀ (1954)
  • ਨੀਲ ਕੁਸੁਮ (1955)
  • ਨਯੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ (1957)
  • ਸੀਪੀ ਔਰ ਸ਼ੰਖ (1957)
  • ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਾ (1963)
  • ਹਾਰੇ ਕੋ ਹਰਿ ਨਾਮ (1970)
  • ਪ੍ਰਣਭੰਗ (1929)
  • ਸੂਰਜ ਕਾ ਬਿਆਹ (1955)
  • ਕਵਿਸ਼੍ਰੀ (1957)
  • ਕੋਇਲਾ ਔਰ ਕਵਿਤਵ (1964)
  • ਮ੍ਰਤ੍ਤਿਤਿਲਕ (1964)

ਅਨੁਵਾਦ[ਸੋਧੋ]

  • ਆਤਮਾ ਕੀ ਆਂਖੇਂ/ਡੀ ਐਚ ਲਾਰੇਂਸ (1964)

ਖੰਡਕਾਵਿ[ਸੋਧੋ]

  • ਉਰਵਸ਼ੀ (1961)

ਚੁਣੀ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ[ਸੋਧੋ]

  • ਚਕ੍ਰਵਾਲ (1956)
  • ਸਪਨੋਂ ਕਾ ਧੁਆਂ
  • ਰਸ਼ਿਮਮਾਲਾ
  • ਭਗਨ ਵੀਣਾ
  • ਸਮਰ ਨਿੰਦ੍ਯ ਹੈ
  • ਸਮਾਨਾੰਤਰ
  • ਅਮ੍ਰਿਤ-ਮੰਥਨ
  • ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਦਿਨਕਰ (1960)
  • ਦਿਨਕਰ ਕੀ ਸੂਕਤੀਆਂ (1964)
  • ਦਿਨਕਰ ਕੇ ਗੀਤ (1973)
  • ਸੰਚਯਿਤਾ (1973)
  • ਰਸ਼ਿਮਲੋਕ (1974)

ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

  • ਚਾਂਦ ਕਾ ਕੁਰਤਾ
  • ਨਮਨ ਕਰੂੰ ਮੈਂ
  • ਸੂਰਜ ਕਾ ਬਿਆਹ (ਕਵਿਤਾ)
  • ਚੂਹੇ ਕੀ ਦਿੱਲੀ-ਯਾਤ੍ਰਾ
  • ਮਿਰਚ ਕਾ ਮਜ਼ਾ

ਕੁਛ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

  • ਪਰੰਪਰਾ
  • ਪਰਿਚਯ
  • ਦਿੱਲੀ (ਕਵਿਤਾ)
  • ਝੀਲ
  • ਵਾਤਾਯਨ
  • ਸਮੁਦ੍ਰ ਕਾ ਪਾਨੀ
  • ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੀ ਚੇਤਾਵਨੀ
  • ਧ੍ਵਜ-ਵੰਦਨਾ
  • ਆਗ ਕੀ ਭੀਖ
  • ਬਾਲਿਕਾ ਸੇ ਵਧੂ
  • ਜੀਓ ਜੀਓ ਐ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ
  • ਕੁੰਜੀ
  • ਪਰਦੇਸ਼ੀ
  • ਏਕ ਪਤ੍ਰ
  • ਏਕ ਵਿਲੁਪਤ ਕਵਿਤਾ
  • ਗਾਂਧੀ
  • ਆਸ਼ਾ ਕਾ ਦੀਪਕ
  • ਕਲਮ, ਆਜ ਉਨਕੀ ਜਯ ਬੋਲ
  • ਸ਼ਕਤੀ ਔਰ ਕ੍ਸ਼ਮਾ
  • ਹੋ ਕਹਾਂ ਅਗਨੀਧਰਮਾ ਨਵੀਨ ਰਿਸ਼ਿਯੋਂ
  • ਗੀਤ-ਅਗੀਤ
  • ਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣ
  • ਲੇਨ-ਦੇਨ
  • ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ
  • ਰਾਤ ਯੋਂ ਕਹਨੇ ਲਗਾ ਮੁਝਸੇ ਗਗਨ ਕਾ ਚਾਂਦ
  • ਲੋਹੇ ਕੇ ਮਰਦ
  • ਵਿਜਯੀ ਕੇ ਸਦ੍ਰਸ਼ ਜੀਓ ਰੇ
  • ਸਮਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ
  • ਪੜਕ੍‍ਕੂ ਕੀ ਸੂਝ
  • ਵੀਰ
  • ਮਨੁਸ਼੍ਯਤਾ
  • ਪਰਵਤਾਰੋਹੀ
  • ਕਰਘਾ
  • ਚਾਂਦ ਔਰ ਕਵਿ
  • ਚਾਂਦ ਏਕ ਦਿਨ
  • ਭਾਰਤ
  • ਭਗਵਾਨ ਕੇ ਡਾਕੀਏ
  • ਜਨਤੰਤਰ ਕਾ ਜਨਮ
  • ਸ਼ੋਕ ਕੀ ਸੰਤਾਨ
  • ਜਬ ਆਗ ਲਗੇ...
  • ਪਕਸ਼ੀ ਔਰ ਬਾਦਲ
  • ਰਾਜਾ ਵਸੰਤ ਵਰਸ਼ਾ ਰਿਤੁਓਂ ਕੀ ਰਾਨੀ
  • ਮੇਰੇ ਨਗਪਤੀ! ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ!
  • ਲੋਹੇ ਕੇ ਪੇੜ ਹਰੇ ਹੋਂਗੇ
  • ਸਿਪਾਹੀ
  • ਰੋਟੀ ਔਰ ਸਵਾਧੀਨਤਾ
  • ਅਵਕਾਸ਼ ਵਾਲੀ ਸਭਿਅਤਾ
  • ਵ੍ਯਾਲ-ਵਿਜਯ
  • ਮਾਧ੍ਯਮ
  • ਸਵਰਗ
  • ਨੇਕਨੀਯਤੀ
  • ਸਬ ਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਮ
  • ਸ਼ੰਕਾ
  • ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਔਰ ਚਰਿਤ੍ਰ
  • ਬੜੀ ਦੁਨਿਯਾ
  • ਗਾਂਧੀ
  • ਪੁਨਰਜਨਮ
  • ਸਭ੍ਯਤਾ
  • ਕਲਮ ਯਾ ਕਿ ਤਲਵਾਰ
  • ਹਮਾਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਕ
  • ਰਾਤ ਯੋਂ ਕਹਨੇ ਲਗਾ ਮੁਝ ਸੇ ਗਗਨ ਕਾ ਚਾਂਦ
  • ਕ੍ਯੋਂ ਲਿਖਤੇ ਹੋ?
  • ਬਲਿ ਕੀ ਖੇਤੀ
  • ਭਾਈਯੋਂ ਔਰ ਬਹਨੋਂ
  • ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਕੀ ਗਲਾਨਿ
  • ਪੌਰੁਸ਼ ਕੀ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਕਹਾਤੀ ਧਰਮਯੁੱਧ ਹੈ
  • ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ ਨਿਖਿਲ ਮਹੀਤਲ

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]