ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ

ਰਾਵਣ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਆ ਪੰਚਵਟੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖੀਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਸੀ। ਬਨਵਾਸ ਦੇ 13ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਿਰਨ ਪੰਚਵਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਣ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਜਾਦਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲਕੀਰ ਤੋ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਕੀਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਲਮੀਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਮੂਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਕੀਰ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਿਰਨ (ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ ਮਾਰੀਚ ਹੈ) ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਿਆਂ ਦੇਖਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਉਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ ਰਾਜਾ, ਰਾਵਣ, ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੇਖਾ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਵਲੋਂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚਲਾਕੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆਂ ਬਗੈਰ, ਸੀਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਸਕੇ। ਰਾਵਣ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਲੰਕਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ, ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਲੰਕਾ ਕਾਂਡ (35.1) ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਦੋਦਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ 'ਤੇ ਝਿੜਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਖੋਖਲੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਰਾਧੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੁਆਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਚਿੰਤਤ ਸੀਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤਿਥੀ ਦੇਵੋ ਭਵ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦਾਨੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।

ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੇਖਾ ਦੰਡਕਰਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿਖੇ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਮਤਲਬ

ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਦੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਫੀ ਬੁਰੇ ਪਰਿਣਾਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਬ੍ਰਾਈਟ-ਲਾਈਨ ਨਿਯਮ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਣਚਾਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ:

"ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ ਸੋਮਨਾਥ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।"

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

• ਆਰਣਯ ਕਾਂਡ

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

• Jain, Jasbir: Purdah, Patriarchy, and the Tropical Sun – Womanhood in India Heath, in: Jennifer (ed.). (2008). The Veil: Women Writers On Its History, Lore, And Politics. University of California Press. ISBN 0-520-25518-6. pp. 234–236.