ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ
ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | |
|---|---|
 ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | |
| ਨਿੱਜੀ | |
| ਜਨਮ | ਜਨਵਰੀ 16, 1630 |
| ਮਰਗ | 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 (ਉਮਰ 31) |
| ਧਰਮ | ਸਿੱਖੀ |
| ਬੱਚੇ | ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ |
| ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ |
|
| ਹੋਰ ਨਾਮ | ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ |
| Senior posting | |
| Period in office | 1644–1661 |
| ਪੂਰਵਗਾਮੀ | ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ |
| ਵਾਰਸ | ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ |
| ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ |
| ਸਿੱਖ ਧਰਮ |
|---|
 |
ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)[1] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।[2] ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।[3] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।[3][4]
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੁੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।[3]
1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।[2][4] ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[5] 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।[2]
ਨਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[6] ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[7]
ਜੀਵਨ
[ਸੋਧੋ]ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ [8] ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।[9]
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[10][11] 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।[12]
ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ
[ਸੋਧੋ]ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[2][3] ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।[3]
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।[13]
1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਭਾਵ
[ਸੋਧੋ]ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।[6]
ਸੁਧਾਰ
[ਸੋਧੋ]ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,[14][15] ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,[16] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।[15]
ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ[1] ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।[17][18]
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ
[ਸੋਧੋ]
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ
[ਸੋਧੋ]ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।[7] ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।[7]
ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।[7] ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।[7] ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।[7]
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।[7] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।[7]
ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ
[ਸੋਧੋ]ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।[7] ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।[7] ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।[7] ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।[7] ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।[7] ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।[7]
ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ
[ਸੋਧੋ]1644 ਈ: ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪਲਾਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਇਆ। ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥ ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰੂਪਾ, ਕਾਂਗੜ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” ਬਾਬਾ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਨਾਭਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ।
ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ
[ਸੋਧੋ]ਭਾਈ ਭਗਤੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਦੋਂ ਮਾਲਵੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
7 ਜੁਲਾਈ ਸੰਨ 1661 ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]
ਵਿਆਹ
[ਸੋਧੋ]ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।[19] ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[19] ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ, ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ, ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।[19]
ਸਾਹਿਤ
[ਸੋਧੋ]ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।[20] ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।[20] ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।
ਵਿਰਾਸਤ
[ਸੋਧੋ]2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।[7]
2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।[7]
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
[ਸੋਧੋ]2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।[7]
ਗੈਲਰੀ
[ਸੋਧੋ]-
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ (ਸੱਜੇ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਰਾਏ (ਖੱਬੇ) ਨਾਲ। -
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। -
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ -
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ (ਸੀ. 1800-1825 ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ)
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ 1.0 1.1 Bhagat Singh. Harbans Singh; et al. (eds.). "Har Rai, Guru (1630–1661)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Retrieved 16 January 2017.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Har Rai: Sikh Guru, Encyclopedia Britannica (2015)
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 Arvind-Pal Singh Mandair (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 50–51. ISBN 978-1-4411-0231-7.
- ↑ 4.0 4.1 J. S. Grewal (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. pp. 67–69. ISBN 978-0-521-63764-0.
- ↑ William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 33–34. ISBN 978-1-898723-13-4.
- ↑ 6.0 6.1 Pashaura Singh; Louis E. Fenech (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. p. 400. ISBN 978-0-19-969930-8.
- ↑ 7.00 7.01 7.02 7.03 7.04 7.05 7.06 7.07 7.08 7.09 7.10 7.11 7.12 7.13 7.14 7.15 7.16 Prill, Susan E. (27 March 2014). "19. Ecotheology". In Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (eds.). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 223–234. ISBN 9780191004117.
- ↑ Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes.
- ↑ J. S. Grewal (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. pp. 62–63, 67–69. ISBN 978-0-521-63764-0.
- ↑ Louis E. Fenech; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield Publishers. p. 148. ISBN 978-1-4422-3601-1.
- ↑ Pashaura Singh; Louis E. Fenech (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. p. 41. ISBN 978-0-19-969930-8.
- ↑ Surjit Singh Gandhi (2007). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E. Atlantic Publishers. pp. 590–591 with note 2. ISBN 978-81-269-0858-5.
- ↑ Arvind-Pal Singh Mandair (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 226 with note 7. ISBN 978-1-4411-0231-7.
- ↑ William Owen Cole; Piara Singh Sambhi (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 20–21. ISBN 978-1-898723-13-4.
- ↑ 15.0 15.1 Louis E. Fenech; W. H. McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Rowman & Littlefield. pp. 29–30. ISBN 978-1-4422-3601-1.
- ↑ Charles E. Farhadian (2015). Introducing World Religions. Baker Academic. p. 342. ISBN 978-1-4412-4650-9.
- ↑ Surjit Singh Gandhi (2007). History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E. Atlantic Publishers. pp. 365–367. ISBN 978-81-269-0857-8.
- ↑ Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia. ABC-CLIO. 2004. p. 345. ISBN 978-1-57607-355-1.
- ↑ 19.0 19.1 19.2 Gandhi, Surjit Singh (2007). "8: Guru Har Rai". History of Sikh Gurus Retold. Vol. 2: 1606-1708 C.E. Atlantic Publishers & Distributors. pp. 563–592. ISBN 9788126908585.
- ↑ 20.0 20.1 Singh, Sardar Harjeet (2009). Faith & Philosophy of Sikhism (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Gyan Publishing House. pp. 103–104. ISBN 978-81-7835-721-8.
ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ
[ਸੋਧੋ]- Macauliffe, M.A. (1909). The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors. Low Price Publications. ISBN 81-7536-132-8.
- Singh, Khushwant (1963). A History of the Sikhs: 1469-1839 Vol.1 (2nd ed.). Oxford University Press. ISBN 0-19-567308-5.
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
[ਸੋਧੋ]
- Guru Har Rai, Sikhs.org
- Guru Har Rai, Sikh-History.com
- Guru Har Rai, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
