ਸਿੱਖ ਧਰਮ

ਸਿੱਖੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ (ਸਿੱਖ ਦਾ ਮਤਲਬ, "ਸਿੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ")^{[lower-roman 1]} ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਹੈ,^[1]^[2]^[3] ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ^[4] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।^{[lower-roman 2]}^[5] ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ (ਜਾਂ 25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।^[6]^[7] ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।^[8]^[9]^[10] ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਰੱਬ ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ 'ਤੇ ਡੱਟਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਕੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ (ਛੇਵਾਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਮੀਰੀ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਪੀਰੀ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ (ੴ - ਇੱਕ ਰੱਬ) ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ ('ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ'); ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣਾ; ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਚਰਣ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੱਚ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਰੱਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ - ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563-1605) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (1621-1675) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹੇਤ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਦੱਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ

ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲਿੱਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ' ਜਾਂ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲੇ'। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿੱਖੀ' ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਵਿਉਤਪਤੀ ਕਿਰਿਆ 'ਸਿੱਖਣਾ' ਤੋਂ ਹੈ।^[11]^[12]^[13]^[14]

‌‌ਇਤਿਹਾਸ

ਗੁਰ ਨਾਨਕ (1469-1539) ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਏ ਭੋਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਖੱਤਰੀ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਕ੍ਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਸਪੁਤਰ ਬਾਬਾ ਸਿਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਮੋਦੀ (ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ) ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

੧੫੩੮ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ੭੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੫੫੨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਆਈ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੫੬੭ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ੧੪੦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ੧੫੭੪ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੯੫ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ।

ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ – ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ। ੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ - ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗੀ ਸਿਲਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ੧੬੪੪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ੧੬੬੫ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੬੭੫ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

੧੬੭੫ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਲੁਈਸ ਫੇਨੇਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।^{[lower-roman 3]} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੇਨੇਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:^[15]

ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ... ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ;[^{[lower-roman 4]}^{[lower-roman 3]}^{[lower-roman 5]}^[16] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।^[17]^[18] ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ।^{[lower-roman 6]}^[18] ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।^[19]^[20] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।^[19]^[21]^[22] ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" - ਇੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।^[23]^[24]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ

ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।^[25]^[26]^[27]^[28] 1539 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।^[29]^[30] ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ।^[31] ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।^[31]

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ (ਪੁਜਾਰੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।^[30]^[32] ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੀਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[32]

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।^[33]^[34] ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ (ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਵਾਜ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤੀ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।^[35]^[36] ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ।^[37] ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,^[33] ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਸਵੰਧ (ਦਸਵੰਧ) ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,^[38] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।^[33]^[39]

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।^[40] ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ।^[41] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ।^[40]

1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।^[42] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੜਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਦੇ ਸਿੱਖ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।^[43]^[44]

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਨ ਲਈ) ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ 13 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ,^[45] ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।^[46]^[19]^[47] ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[19]^[48]

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।^[49] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।^[50] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।^[49] ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 2 ਤੋਂ 12 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।^[51] ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ।^[52]

1644 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।^[52] ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।^[52] ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।^[52]

ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।^[53] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ) ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਡੇਹਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਆ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।^[53]^[54] ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।^[55]

ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ 1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ^[56] ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ^[57] ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।^[58]^[19]^[59]^[60]^[61]^[62]^[63] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।^[64] ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।^[65]

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਹੇਠਲੀ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ

1716 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ
ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ (ਸਾਰੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।^[66]^[67]^[68] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।^[69]

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ।^[70] ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ।^[71]

ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 200,000 ਵਰਗ ਮੀਲ (520,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਧਿਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।^[72] ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।^[73] 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।^[74] ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ^[75]

ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ ਘਟਨਾ ਸੀ।^[76] ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ("ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ") ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਮੁਸਲਿਮ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।^[77] ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।^[78]

ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਲਾਈਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।^[79] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।^[78]^[80] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 15% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (55%) ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ 400 ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[267] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਟਕਾ ਬਨਾਮ ਹਲਾਲ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਲਕੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।^[81] ਜੂਨ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।^[78]^[82] ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।^[82]^[80]

ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੰਗਿਆਂ, ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਕਾਰਨ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"^[79] ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।^[83]^[76] ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ, 40,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹਤਾਸ਼ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।^[83]^[84]

ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸੱਟਾਂ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।^[85]^[80] ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 200,000 ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।^[85]^[80] ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕੂਚ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ "[ਮਨੁੱਖੀ] ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਾ, 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ" ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖੀ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ" ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਤਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।^[85]^[84]

ਖਾਲਿਸਤਾਨ

1940 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਫਰ ਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।^[81] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।^[78]^[76] 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ, ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।^[86] 1982 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਪੁਰ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।^[87] 1983 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।^[86] ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।^[86] ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ^[88] ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰਾਸ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।^[86] ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਵੰਤ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਤਲ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।.^[87] ਡੋਨਲਡ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।^[87]

ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।^[89]^[90] ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"^[91]^: 234 ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭ ਜਗ ਉਪਜਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਭਰਿਆ।'^[92] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 5 ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ

"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ" – ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਛੇਤੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ: ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਓ ਅਤੇ ਇਕਗਾਰਕਤਾ ਬਣਾਉ।
ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉ: ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖੋਵੋ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ: ਹਰੇਕ ਦਾ ਘਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੂਨ-ਚੱਕਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ: ਸਭ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ।
ਮਨੁੱਖਤਾ: ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਭ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਦੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਅਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਰੱਖੋ: ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ।
ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਸਭ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ।
ਰੱਬ ਲਈ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ: ਸਿੱਖ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ: “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ, ਖੁਸ਼-ਉਮੀਦ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਜੀਵਨ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਦਿਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ: ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ।
੫ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ: ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 5 ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ
ਬਚਾਅ ਲਈ ੫ ਹਥਿਆਰ: ਸੰਤੋਖ, ਦਾਨ, ਦਿਆਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ

ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ।

ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ

ਅਸਲ ਕਦਰਾਂ

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਬਰਾਬਰਤਾ: ਰੱਬ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
ਰੱਬ ਦੀ ਰੂਹ: ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ: ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਰਮ: ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ – ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ: ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਸਾਂਝ: ਇਹ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣ (ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ: ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਏਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ੪ ਫਲ਼: ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮ।

ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: Sikhism underlying values.

ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ

ਗੈਰਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ: ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ)
ਮੋਹ ਮਾਇਆ: (“ਮਾਇਆ”) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਸਤੀ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ), ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ: ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਭਿਖੂ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ: ਗੱਪਸ਼ੱਪ, ਬਹਿਸ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
ਮਾਦਕ ਪਦਾਰਥ: ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।
ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।

ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ

ਨਾਮ ਜਪੋ: - ਮੁਫ਼ਤ ਸੇਵਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੀਰਤਨ।
ਕਿਰਤ ਕਰੋ: - ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਮਾਈ, ਮੇਹਨਤ ਕਰਨੀ।
ਵੰਡ ਛੱਕੋ: - ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲੰਗਰ, ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣਾ।

ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਢੰਗ

ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ

ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ: ਇਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ “ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਹੈ।
ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ: ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ- ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ: ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਸਹਿਜਧਾਰੀ” (ਹੌਲੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ।

ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[93] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 'ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ' - 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।^[94] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।^[93]^[95] ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[93]

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1603 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।^[96] ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ।^[97] ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ।^[98] ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਪੀਪਾ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬੇਨੀ, ਭੀਖਣ, ਧੰਨਾ, ਜੈਦੇਵ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਾਧਨਾ, ਸੈਨ, ਸੁਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫਰੀਦ ਸਨ।^[99]^[100]^[101]^[102] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਬੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ।"^[103] ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਇੱਕੋ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਨ।^[104]

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਕਲਨ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1678 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ: ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।^[105]^[99]

ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 6,000 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ,^[93] ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।^[106] ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।^[93]

ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ

ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤੀ ਧਰਮ (ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।^[68] ਇਹ ਪਾਠ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।^[68] ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।^[107]

ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ

ਟੋਰਕੇਲ ਬ੍ਰੇਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।^[108]

ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ, ਅਣਜੰਮੇ, ਸਵੈ-ਮੌਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।^[109]

(Punjabi: ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥)

ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ

ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ।^[110]^[111]^[67]^[112]

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[113] ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[114]

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।^[115]

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[116]

ਹੋਰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ

ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੂਤਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ (ਇਬਲਿਸ) ਅਤੇ ਜਿਨ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਉਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[117]^[118]

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।^[108]^[119]^{[self-published source]}^[120] ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ (ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅੱਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ "ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮ" ਹਨ।^[121]

ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,^[122] ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੁਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ,^[123] ਪਰ ਨਿਤਨੇਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।^[124]

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 24 ਅਵਤਾਰ), ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।^[125]

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੈਯੇ), ਅਤੇ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਨਿਤਨੇਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।^[126] ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਉੜਾ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਖਯਾਨ ਨਾਮਕ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ - ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ।^[127]^[128]

ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਦਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।^[129] ਇਸ ਪਾਠ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।^[125]

ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ

ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।^[130] ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।^[131] ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲਿਖਤ 1719 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੈ।^[132] ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।^[133]

ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ

ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ

ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਸ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਪੁ (ਜਾਂ ਜਪਜੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪ) ਭਜਨ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ) ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।^[134]

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਥਾ ਟੇਕਣ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।^[135]

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।^[136] ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਵੈਸੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।^[137]

ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ/ਸਮਾਗਮ

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।^[138]^[139]

ਵਿਸਾਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕੈਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।^[140] 2003 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਇਆ।^[140] ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਭੀੜ।

ਬੰਦ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।^[141] ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਸ.ਪੀ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।^[142]
ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,^[143] ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[144] ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।^[145]^[146]

ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਹੇਮਕੁੰਡ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।^[147] ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।^[148] ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।^[149]^[150] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,^[151]^[152] ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।^[153]^{[lower-roman 7]}^[151] ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।^[154]

ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ)।^[155] ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸ਼ੇਰ'^[156] ਅਤੇ ਕੌਰ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸਿੰਘਣੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੇਰਨੀ' ਹੈ।^[157]

ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।^[158]^[159] ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।^[160] ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ।^[160]

ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।^[161]

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ

ਖਾਲਸਾ (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ,^[19]^[22] ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਮ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਹਨ।^[162] ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।^[162] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।^[162]^[163]

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।^[162] ਇਹ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ - ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੇਰ", ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ", ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।^[162]

ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਕੇ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਗਣ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ/ਖੰਜਰ), ਅਤੇ ਕਛੇਰਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਰਵੀਅਰ)।^[162] ਪੰਜ ਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ।^[164]

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ

ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ੧੪੬੯ ਤੋਂ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਭਰਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 1900 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਚਾਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੱਪੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਚਾਵਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਂ "ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਆਰਾਂਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਪਿਆ।

#	ਨਾਂ	ਗੁਰਗੱਦੀ	ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਤਵ	ਜੋਤੀ ਜੋਤ	ਉਮਰ	ਪਿਤਾ	ਮਾਤਾ
੧	ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ	੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੪੬੯	੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੪੬੯	੨੨ ਸਤੰਬਰ ੧੫੩੯	੬੯	ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ	ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ
੨	ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ	੭ ਸਤੰਬਰ ੧੫੩੯	੩੧ ਮਾਰਚ ੧੫੦੪	੨੯ ਮਾਰਚ ੧੫੫੨	੪੮	ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ	ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ
੩	ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ	੨੫ ਮਾਰਚ ੧੫੫੨	੫ ਮਈ ੧੪੭੯	੧ ਸਤੰਬਰ ੧੫੭੪	੯੫	ਤੇਜ ਭਾਨ	ਮਾਤਾ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ
੪	ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ	੨੯ ਅਗਸਤ ੧੫੭੪	੨੪ ਸਤੰਬਰ ੧੫੩੪	੧ ਸਤੰਬਰ ੧੫੮੧	੪੭	ਬਾਬਾ ਹਰੀਦਾਸ	ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ
੫	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ	੨੮ ਅਗਸਤ ੧੫੮੧	੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੫੬੩	੩੦ ਮਈ ੧੬੦੬	੪੩	ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ	ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ
੬	ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ	੩੦ ਮਈ ੧੬੦੬	੧੯ ਜੂਨ 1੧੫੯੫	੩ ਮਾਰਚ ੧੬੪੪	੪੯	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ	ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ
੭	ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ	੨੮ ਫ਼ਰਵਰੀ ੧੬੪੪	੨੬ ਫ਼ਰਵਰੀ ੧੬੩੦	੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੬੬੧	੩੧	ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ	ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ
੮	ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ	੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੬੬੧	੭ ਜੁਲਾਈ ੧੬੫੬	੩੦ ਮਾਰਚ ੧੬੬੪	੮	ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ	ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ
੯	ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ	੨੦ ਮਾਰਚ ੧੬੬੫	੧ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੬੨੧	੧੧ ਨਵੰਬਰ ੧੬੭੫	੫੪	ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ	ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ
੧੦	ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ	੧੧ ਨਵੰਬਰ ੧੬੭੫	੨੨ ਦਸੰਬਰ ੧੬੬੬	੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੭੦੮	੪੨	ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ	ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਨ |

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਜਾਂ 'ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਖਤ ਗੁਰੂ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਤਾਬ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ੩੧ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੧੪੩੦ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ਤਤਕਰਾ(੧-੧੩), ਸਿਰੀ ਰਾਗ(੧੪-੯੩), ਮਾਝ ਰਾਗ(੯੪-੧੫੦), ਗਉੜੀ ਰਾਗ(੧੫੧-੩੪੬), ਆਸਾ ਰਾਗ(੩੪੭-੪੮੮), ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ(੪੮੯-੫੨੬), ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ(੫੨੭-੫੩੬), ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ(੫੩੭-੫੫੬), ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ(੫੫੭-੫੯੪), ਸੋਰਠ ਰਾਗ(੫੯੫-੬੫੯), ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ(੬੬੦-੬੯੫), ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ(੬੯੬-੭੧੦), ਟੋਡੀ ਰਾਗ(੭੧੧-੭੧੮), ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗ(੭੧੯-੭੨੦), ਤੈਲੰਗ ਰਾਗ(੭੨੧-੭੨੭), ਸੂਹੀ ਰਾਗ(੭੨੮-੭੯੪), ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ(੭੯੫-੮੫੮), ਗੌਂਡ ਰਾਗ(੮੫੪-੮੭੫), ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ(੮੭੬-੯੭੪), ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ(੯੭੫-੯੮੩), ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗ(੯੮੪-੯੮੮), ਮਾਰੂ ਰਾਗ(੯੮੯-੧੧੦੬), ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ(੧੧੦੭-੧੧੧੭), ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ(੧੧੧੮-੧੧੨੪), ਭੈਰਉ ਰਾਗ(੧੧੨੫-੧੧੬੭), ਬੈਸੰਤ ਰਾਗ(੧੧੫੮-੧੧੯੬), ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ(੧੧੯੭-੧੨੫੩), ਮਲਾਰ ਰਾਗ(੧੨੫੪-੧੨੯੩), ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ(੧੨੯੪-੧੩੧੮), ਕਲਿਆਣ ਰਾਗ(੧੩੧੯-੧੩੨੬), ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗ(੧੩੨੭-੧੩੫੧), ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ(੧੩੫੨-੧੩੫੩), ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ(੧੩੫੩-੧੩੬੦), ਗਾਥਾ, ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ(੧੩੬੦-੧੩੬੪), ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ(੧੩੬੪-੧੩੭੭), ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ(੧੩੭੭-੧੩੮੪), ਸਵੱਈਏ(੧੩੮੫-੧੪੦੯), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ(੧੪੧੦-੧੪੨੯), ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ(੧੪੨੯-੧੪੩੦)।

ਭਗਤ ਬਾਣੀ

ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ੩੪੯ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ:-

ਭਗਤ/ਗੁਰੂ	ਸ਼ਬਦ
ਕਬੀਰ ਜੀ	224
ਭੀਖਨ ਜੀ	2
ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ	61
ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ	1
ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ	40
ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ	1
ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ	4
ਸੈਣ ਜੀ	1
ਫਰੀਦ ਜੀ	4
ਪੀਪਾ ਜੀ	1
ਬੈਣੀ ਜੀ	3
ਸਧਨਾ ਜੀ	1
ਧੰਨਾ ਜੀ	3
ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ	1
ਜੈਦੇਵ ਜੀ	2
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ	3
ਜੋੜ	352

ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ੩ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ:- ਕਬੀਰ ਜੀ = ੨੪੩ (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ) ਫਰੀਦ ਜੀ = ੧੩੦ ਸਲੋਕ ਹਨ।

ਭੱਟ ਆਤੇ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ

ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਦੁ’ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। = ੬ ਪਉੜੀਆਂ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ:- (੧) ਕਲਸਹਾਰ (੨) ਜਾਲਪ (੩) ਕੀਰਤ (੪) ਭਿੱਖਾ (੫) ਸਲ੍ਹ (੬) ਭਲ੍ਹ (੭) ਨਲ੍ਹ (੮) ਬਲ੍ਹ (੯) ਗਯੰਦ (੧੦) ਹਰਿਬੰਸ

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ ੧੬੬੧/੧ ਅਗਸਤ ੧੬੦੪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ੭੦੦੦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ੧੫ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ੯੭੪ ਪੱਤਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ੧੨”x੮” ਅਕਾਰ ਦੇ ੧੯੪੮ ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਗੁਰਿਆਈ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ (ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ) ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਤਾਲੁਦਾ ਜੀਂਦ ਪਰਗਨੇ ਦਾ) ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ:-

“ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਸੂਰਜਬੰਸਿ ਗੋਸਾਲ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖਤਰੀ ਵਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਮੁਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦਖਣ ਦੇਸ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਕਾਤਿਕ ਮਾਸ ਕੀ ਚੌਥ ਸ਼ੁਕਲ ਪਖੇ ਬੂਦਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁਰੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਅਗੇ ਭੇਟਾ ਰਖਾ ਮਥਾ ਟੇਕਾ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਮੇਰਿ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਜਿ ਕੋ ਜਾਨਣਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਣੇਗਾ ਓਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਏ ਪਵੇਗੀ ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।“

‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ’: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਔਕੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸ਼ੈਅ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਖਸੀ ਅਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਅੱਜ-ਕੱਲ

ਅੱਜ, ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮਿਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਧ ਕਰਨ ਪਈ ਹੈ) ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ¹ (ਅਰਥ ਸ਼ੇਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਕੌਰ (ਅਰਥ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕੱਕੇ (ਕਕਾਰ)

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 5ਕੱਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਹ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਕੇਸ (ਬਿਨਾਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੱਕਰ), ਕਿਰਪਾਨ (ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵਸਤਰ)।

ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ

ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਭਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

1970s ਅਤੇ 1980s ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

ਇਸ ਸਮੇਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ 19 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ('ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇਂ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਾਇਵਿੰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 'ਚ, ਡਾਕਟਰ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ

ਪੰਜਾਬ, 1947

ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਲੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।^[165]

ਭਾਰਤ, 1980

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1984 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 83 ਫੌਜੀ ਅਤੇ 493 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਜ਼ਖਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲਾ ਉਥੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।^[166]

ਅਮਰੀਕਾ, ੨੦੦੦

ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 300 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [1] Archived 2005-08-04 at the Wayback Machine. ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੈਨੇਟ ਕੰਨਕਰੰਟ ਰੈਜ਼ੋਲੇਸ਼ਨ 74 ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਟਰ ਰਿਚਰਡ ਡੁਰਬਿਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ: U.S. Senate condemns bigotry against Sikhs Archived 2005-07-03 at the Wayback Machine.

ਫਰਾਂਸ, ੨੦੦੦

ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਕਾਰਫ਼ (ਹਿਜਾਬ) 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ 5,000-7,000 ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ।

ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ

ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਹਿਜਧਾਰੀ (ਹੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲਸਫ਼ਾ

ਸੰਦਰਭ

ਹਵਾਲੇ

↑ Nesbitt, Eleanor M. (2005). Sikhism: a very short introduction. Oxford University Press. pp. 21–23. ISBN 978-0-19-280601-7.
↑ Singh, Nirbhai (1990). Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations. New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 1–3.
↑ Takhar, Opinderjit Kaur (2016). Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. p. 147. ISBN 978-1-351-90010-2.
↑ ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ; ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ (1993). ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ). ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ: ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ. p. 117. ISBN 0333541073i. {{cite book}}: Check |isbn= value: invalid character (help)
↑ ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼. "classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ". ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ. Archived from the original on July 7, 2015. Retrieved July 30, 2022.
↑ McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. "Sikhism". Encyclopædia Britannica Online. https://www.britannica.com/topic/Sikhism. Retrieved 7 August 2018.
↑ "Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak". BBC News. 12 November 2019.
↑ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ. ਸਿਖਿਜ਼ਮ. ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ: ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼. pp. 41–50.
↑ ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ; ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ (1995). ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼. ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ. p. 200.
↑ ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ (2004). ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ. ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ. p. 4. ISBN 978-1-58340-469-0.
↑ Bahri, Hardev. "Gurmukhi". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2013). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xxi–xxiii. ISBN 978-1-136-45101-0.
↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 3, 12–13. ISBN 978-1-4411-0231-7.
↑ Chahal, Devinder (July–December 2006). "Understanding Sikhism in the Science Age" (PDF). Understanding Sikhism: The Research Journal (2): 3. Retrieved 10 November 2013.
↑ Fenech, Louis (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (eds.). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. p. 36. ISBN 978-0-19-969930-8.
↑ Kitagawa, Joseph (5 September 2013). The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 111–. ISBN 978-1-136-87597-7.
↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Singha
↑ ^18.0 ^18.1 Pruthi, R. K. (2004). Sikhism and Indian Civilization. New Delhi: Discovery Publishing House. pp. 202–203. ISBN 978-81-7141-879-4.
↑ ^19.0 ^19.1 ^19.2 ^19.3 ^19.4 ^19.5 Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62
↑ Gandhi, Surjit (2008), History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708; New Delhi: Atlantic Publishers; ISBN 978-81-269-0858-5, pp. 689–690
↑ Johar, Surinder (1999). Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 89. ISBN 978-81-7533-093-1.
↑ ^22.0 ^22.1 Gandhi, Surjit Singh (1 February 2008). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708. New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 676–677. ISBN 978-81-269-0857-8.
↑ Chanchreek, Jain (2007). Encyclopaedia of Great Festivals. Shree Publishers. p. 142. ISBN 978-81-8329-191-0.
↑ Dugga, Kartar (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. Abhinav Publications. p. 33. ISBN 978-81-7017-410-3.
↑ Singh, Pritam (2008). Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. ISBN 978-1-134-04945-5. A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).
↑ Singh, Teja; Singh, Ganda (1989). A Short History of the Sikhs: 1469–1765 (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Punjabi University. p. 41. ISBN 978-81-7380-007-8. He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.
↑ Sikhism and Indian Society (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Indian Institute of Advanced Study. 1967. p. 197. Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.
↑ Singh, Darshan (1996). Sikhism: Issues and Institutions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Sehgal Book Distributors. p. 14. ISBN 978-81-86023-03-7. During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xv. ISBN 978-0-415-26604-8.
↑ ^30.0 ^30.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. p. 36. ISBN 978-1-4422-3601-1.
↑ ^31.0 ^31.1 Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 78–80. ISBN 978-0-226-61592-9.
↑ ^32.0 ^32.1 Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 18–20. ISBN 978-1-898723-13-4.
↑ ^33.0 ^33.1 ^33.2 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 29–30. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 28 May 2020. Retrieved 25 October 2017.
↑ Lua error in ਮੌਡਿਊਲ:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_publisher_location.
↑ Kushwant Singh. "Amar Das, Guru (1479–1574)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjab University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.
↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2004). Sikhism. Infobase. p. 120. ISBN 978-1-4381-1779-9.
↑ Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (2005). A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 29–30. ISBN 978-1-135-79760-7.
↑ Farhadian, Charles E. (2015). Introducing World Religions. Baker Academic. p. 342. ISBN 978-1-4412-4650-9.
↑ Haar, Kristen; Kalsi, Sewa Singh (2009). Sikhism. Infobase. pp. 21–22. ISBN 978-1-4381-0647-2.
↑ ^40.0 ^40.1 Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury. pp. 38–40. ISBN 978-1-4411-5366-1. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.
↑ McLeod, W. H. (1990). Textual Sources for the Study of Sikhism. University of Chicago Press. pp. 28–29. ISBN 978-0-226-56085-4. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xv–xvi. ISBN 978-1-136-45101-0. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.
↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. p. 39. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.
↑ McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. p. 20. ISBN 978-0-8108-6344-6.
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xv–xvi. ISBN 978-0-415-26604-8.
↑ Singh, Pashaura (2006). Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition. Oxford University Press. pp. 23, 217–218. ISBN 978-0-19-567921-2. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.
↑ Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-567901-4, pp. 118–121
↑ McLeod, W. H. (1989). The Sikhs: History, Religion, and Society. Columbia University Press. pp. 26–51. ISBN 978-0-231-06815-4.
↑ ^49.0 ^49.1 Singh, Pashaura (2005). "Understanding the Martyrdom of Guru Arjan" (PDF). Journal of Punjab Studies. 12 (1): 29–62. Archived from the original (PDF) on 3 March 2016. Retrieved 25 October 2017.
↑ Mahmood, Cynthia (2002). A Sea of Orange. Xlibris. p. 16. ISBN 978-1-4010-2856-5.ਫਰਮਾ:Self-published source
↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. A & C Black. p. 48. ISBN 978-1-4411-1708-3.
↑ ^52.0 ^52.1 ^52.2 ^52.3 Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. A & C Black. pp. 48–49. ISBN 978-1-4411-1708-3.
↑ ^53.0 ^53.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 260–261. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.
↑ Rām Rāiyā ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟਾਨੀਕਾ ਵਿੱਚ
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xvi. ISBN 978-0-415-26604-8.
↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–445. ISBN 978-0-19-969930-8., Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."
↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 53–54. ISBN 978-1-4411-0231-7. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 25 October 2017., Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".
↑ Seiple, Chris (2013). The Routledge Handbook of Religion and Security. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 96. ISBN 978-0-415-66744-9.
↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–238. ISBN 978-0-19-969930-8. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 4 July 2017.
↑ Fenech, Louis E. (2001). "Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources". Journal of the American Oriental Society. 121 (1): 20–31. doi:10.2307/606726. ISSN 0003-0279. JSTOR 606726.
↑ Fenech, Louis E. (1997). "Martyrdom and the Sikh Tradition". Journal of the American Oriental Society. 117 (4): 623–642. doi:10.2307/606445. JSTOR 606445.
↑ McLeod, Hew (1999). "Sikhs and Muslims in the Punjab". South Asia: Journal of South Asian Studies. 22 (sup001): 155–165. doi:10.1080/00856408708723379.
↑ Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–238. ISBN 978-0-19-969930-8. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 4 July 2017.;
Fenech, Louis E. (2001). "Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources". Journal of the American Oriental Society. 121 (1): 20–31. doi:10.2307/606726. JSTOR 606726.;
Fenech, Louis E. (1997). "Martyrdom and the Sikh Tradition". Journal of the American Oriental Society. 117 (4): 623–642. doi:10.2307/606445. JSTOR 606445.;
McLeod, Hew (1999). "Sikhs and Muslims in the Punjab". South Asia: Journal of South Asian Studies. 22 (sup001): 155–165. doi:10.1080/00856408708723379. ISSN 0085-6401.
↑ Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (2013). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 25–28. ISBN 978-1-136-84627-4.
↑ Smith, Wilfred (1981). On Understanding Islam: Selected Studies. Walter De Gruyter. p. 191. ISBN 978-90-279-3448-2.
↑ Shani, Giorgio (2008). Sikh Nationalism and Identity in a Global Age. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 24. ISBN 978-0-415-42190-4.
↑ ^67.0 ^67.1 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named granthfinalguru
↑ ^68.0 ^68.1 ^68.2 Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. London: Hamlyn. p. 259. ISBN 978-0-87196-129-7.
↑ Wolfe, Alvin (1996). Anthropological Contributions to Conflict Resolution. University of Georgia Press. p. 14. ISBN 978-0-8203-1765-6.
↑ Indian Armed Forces Year Book. the University of California. 1959. p. 419.
↑ Jawandha, Nahar (2010). Glimpses of Sikhism. New Delhi: Sanbun Publishers. p. 81. ISBN 978-93-80213-25-5.
↑ Singh, Khushwant (2006). The Illustrated History of the Sikhs. New Delhi: Oxford University Press. pp. 47–53. ISBN 978-0-19-567747-8.
↑ Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 64–65. ISBN 978-0-19-874557-0. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.
↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 207–208. ISBN 978-0-226-61593-6. Archived from the original on 11 November 2023. Retrieved 25 October 2017.
↑ Hasrat, B. J.. "Jind Kaur, Maharani (1817–1863)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.
↑ ^76.0 ^76.1 ^76.2 Shani, Giorgio (2007). Sikh Nationalism and Identity in a Global Age. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 86–93. ISBN 978-1-134-10189-4.
↑ Kudaisya, Gyanesh; Yong, Tan Tai (2004). The Aftermath of Partition in South Asia. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 100. ISBN 978-1-134-44048-1. No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their gurus and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.
↑ ^78.0 ^78.1 ^78.2 ^78.3 Banga 2017, pp. 99–100.
↑ ^79.0 ^79.1 Abid, Abdul Majeed (29 December 2014). "The forgotten massacre". The Nation. Archived from the original on 2 December 2020. Retrieved 7 December 2020. On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League.
↑ ^80.0 ^80.1 ^80.2 ^80.3 Mann, Michael (2014). South Asia's Modern History: Thematic Perspectives. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 81–83. ISBN 978-1-317-62446-2.
↑ ^81.0 ^81.1 Banga 2017, pp. 99–103.
↑ ^82.0 ^82.1 Banga 2017, pp. 99–104.
↑ ^83.0 ^83.1 Banga 2017, pp. 104–105.
↑ ^84.0 ^84.1 Wolpert, Stanley (2010). India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?. University of California Press. pp. 9–12, 16–23. ISBN 978-0-520-94800-6.
↑ ^85.0 ^85.1 ^85.2 Banga 2017, pp. 108–111.
↑ ^86.0 ^86.1 ^86.2 ^86.3 Chima, Jugdep S. (2008). The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements. SAGE Publications. pp. 85–95. ISBN 978-81-321-0538-1.
↑ ^87.0 ^87.1 ^87.2 Horowitz, Donald L. (2003). The Deadly Ethnic Riot. University of California Press. pp. 482–485. ISBN 978-0-520-23642-4.
↑ Mann, Michael (2014). South Asia's Modern History: Thematic Perspectives. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 114. ISBN 978-1-317-62446-2.
↑ Singh, Patwant (2000). The Sikhs. New York: Alfred A. Knopf. p. 17. ISBN 0-375-40728-6.
↑ "When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18". CNBCTV18 (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2022-11-03. Retrieved 2025-01-18.
↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :0
↑ Dokras, Uday (2021). "The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR". Academia. Indo Nordic Author's Collective. Archived from the original on 20 November 2023. Retrieved September 20, 2023.
↑ ^93.0 ^93.1 ^93.2 ^93.3 ^93.4 Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, ISBN 978-0-415-26604-8, pp. xvii–xx
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, pp. 45–46
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, pp. 49–50
↑ Trumpp, Ernest (2004) [1877]. The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs. Munshiram Manoharlal Publishers. p. xxxi. ISBN 978-81-215-0244-3.
↑ Grierson, George Abraham (1967) [1927]. The Linguistic Survey of India. Motilal Banarsidass. p. 624. ISBN 978-81-85395-27-2.
↑ Nesbitt, E. (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (eds.). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 360–369. ISBN 978-0-19-969930-8.
↑ ^99.0 ^99.1 Shapiro, Michael (2002). Songs of the Saints from the Adi Granth. Journal of the American Oriental Society. pp. 924, 925.
↑ Gulati, Mahinder (2008). Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity. Atlantic. p. 302. ISBN 978-81-269-0902-5.
↑ Singha, H. S. (2009). The Encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. p. 8. ISBN 978-81-7010-301-1.
↑ Mann, Gurinder Singh (2001). The Making of Sikh Scripture. Oxford University Press. p. 19. ISBN 978-0-19-513024-9.
↑ Eraly, Abraham (2015). The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate. Penguin UK. ISBN 978-93-5118-658-8. The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath ... Look within your heart, for there you will find [God] ... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.
↑ Susanne, Scholz (2013). God Loves Diversity and Justice. Lexington Books. p. 16. ISBN 978-0-7391-7318-3. The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality – sada sada tun eku hai" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "asti ek digari kui ek tui ek tui – Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "hindu turk ka sahib ek – Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being
↑ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named p254
↑ Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, ISBN 978-81-250-2801-7, pp. 359–361
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); Teachings of the Sikh Gurus; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; ISBN 978-0-415-26604-8, pp. xxi–xxxii
↑ ^108.0 ^108.1 Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45038-6, pp. 673, 675, 672–686
↑ Mandair, Arvind (2008). Pemberton, Kelly (ed.). Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 61. ISBN 978-0-415-95828-8.
↑ Fenech, Louis, and William Hewat McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism (3rd ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-3600-4. pp. 17, 84–5.
↑ James, William (2011). God's Plenty: Religious Diversity in Kingston. McGill–Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-3889-4. pp. 241–42.
↑ Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, ISBN 978-1-59920-059-0, pp. 19–20
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 44
↑ Brekke, Torkel (2014). Reichberg, Gregory M.; Syse, Henrik (eds.). Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions. Cambridge University Press. p. 675. ISBN 978-0-521-45038-6.
↑ Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions, Abingdon-on-Thames, England: Routledge
↑ Singh, Nirbhai (1990); Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations, New Delhi: Atlantic Publishers; pp. 115–122
↑ "What is the Concept of Evil in Sikhism?". Learn Religions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2025-08-17.^{[permanent dead link]}
↑ "Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute" (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2023-10-21. Retrieved 2025-08-17.^{[permanent dead link]}
↑ Sinha, A. K. (2013), Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin, Xlibris, ISBN 978-1-4836-6308-1, pp. 204–216ਫਰਮਾ:Self-published source
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005). Teachings of the Sikh Gurus. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xxxiv–xli. ISBN 978-0-415-26604-8.
↑ Singh, Nirbhai (1990); Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations, New Delhi: Atlantic Publishers; pp. 115–122
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 157
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 40
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 155–156. ISBN 978-1-898723-13-4.
↑ ^125.0 ^125.1 Deol, J. (2000). Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (eds.). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 31–33. ISBN 978-0-7007-1389-9.
↑ Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, ISBN 978-0-09-173576-0, pp. 426–427
↑ Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xx. ISBN 978-0-415-26604-8.
↑ William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, ISBN 978-0-8108-6828-1, p. 151
↑ Sethi, Chitleen K. (21 October 2021). "The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth". ThePrint (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Archived from the original on 22 February 2023. Retrieved 22 February 2023.
↑ "A dictionary of Indian literature". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.
↑ "Debating the Dasam Granth". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.
↑ "The encyclopaedia of Sikhism". Archived from the original on 20 November 2023. Retrieved 19 November 2023.
↑ "The A to Z of Sikhism". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.
↑ "gurdwara". britannica.com. Encyclopædia Britannica, Inc. 5 May 2024. Retrieved 28 June 2024.
↑ Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. London: Hamlyn. p. 260. ISBN 978-0-87196-129-7.
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 148
↑ McWilliams, Mark (2014). Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013. Oxford Symposium. p. 265. ISBN 978-1-909248-40-3.
↑ Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 135–136. ISBN 978-1-898723-13-4. Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru.^{[permanent dead link]}
↑ Kuiper, Kathleen (2010). The Culture of India. Rosen. p. 127. ISBN 978-1-61530-149-2.
↑ ^140.0 ^140.1 Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 122–123. ISBN 978-0-19-874557-0. Archived from the original on 15 April 2023. Retrieved 6 March 2017.
↑ Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 128–130. ISBN 978-1-4411-0231-7. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.
↑ Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 6, 124. ISBN 978-0-19-106276-6.
↑ McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. p. 95. ISBN 978-0-8108-6344-6.
↑ Roy, Christian (2005). Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 192–193. ISBN 978-1-57607-089-5.
↑ Wellman, James K. Jr.; Lombardi, Clark (2012). Religion and Human Security: A Global Perspective. Oxford University Press. pp. 112 note 18. ISBN 978-0-19-982775-6.
↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2011). Sikhism: An Introduction. London / New York: I.B. Tauris. pp. 93–94. ISBN 978-1-84885-321-8.
↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 43–49, 68, 327–328. ISBN 978-0-226-61592-9.
↑ Geaves, Ron (2011). Ferrari, Fabrizio (ed.). Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 48–51. ISBN 978-1-136-84629-8.
↑ Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs. Brill Academic. pp. 17–18. ISBN 978-90-04-09554-0.
↑ Cole, W. O.; Sambhi, Piara Singh (2016). Sikhism and Christianity: A Comparative Study. Springer. pp. 134–135, 168. ISBN 978-1-349-23049-5.
↑ ^151.0 ^151.1 Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. pp. 7, 16, 27. ISBN 978-81-7010-301-1.
↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2004). Sikhism. Infobase. pp. 100–101. ISBN 978-1-4381-1779-9.
↑ Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs. Brill Academic. pp. 14–15. ISBN 978-90-04-09554-0.
↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 5–6, 29, 60–61. ISBN 978-1-4422-3601-1.
↑ Loehlin, Clinton Herbert (1964) [1958]. The Sikhs and Their Scriptures (2nd ed.). Lucknow Publishing. p. 42.
↑ https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4
↑ https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0
↑ Kaur Singh, Nikky-Guninder (2005). The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity. Albany: State University of New York Press. p. 189. ISBN 978-0-7914-6583-7. The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.
↑ Skinner Keller, Rosemary; Radford Ruether, Rosemary; Cantlon, Marie (2006). Encyclopedia of Women and Religion in North America. Indiana University Press. p. 700. ISBN 978-0-253-34687-2.
↑ ^160.0 ^160.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 33–34, 220. ISBN 978-1-4422-3601-1.
↑ "Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar)". Archived from the original on 6 April 2002. Retrieved 8 June 2006.
↑ ^162.0 ^162.1 ^162.2 ^162.3 ^162.4 ^162.5 Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-19-100411-7. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.
↑ Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 84–85. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.
↑ Simmonds, David (1992). Believers All: A Book of Six World Religions. Cheltenham, England: Nelson Thornes. pp. 120–121. ISBN 978-0-17-437057-4.
↑ "ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ". Archived from the original on 2005-03-16. Retrieved 2005-07-01. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)
↑ "ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ". Archived from the original on 2005-05-05. Retrieved 2005-07-01. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)

ਟਿੱਪਣੀਆਂ

↑ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਸ਼ ਹੈ।. ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ. 2006. The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ). ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ. ISBN 978-0-19-567747-8. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm
↑ "Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "Moreno, Luis; Colino, César (2010). Diversity and Unity in Federal Countries. McGill Queen University Press. p. 207. ISBN 978-0-7735-9087-8.
↑ ^3.0 ^3.1 "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant parampara in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).
↑ "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).
↑ "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).
↑ These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in Ahinsa, and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.
↑ The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).

[Nesbitt2005-2] Nesbitt, Eleanor M. (2005). Sikhism: a very short introduction. Oxford University Press. pp. 21–23. ISBN 978-0-19-280601-7.

[Nirbhai_Singh_1990_1–3-3] Singh, Nirbhai (1990). Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations. New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 1–3.

[Opinderjit_Kaur_Takhar_2016_147-4] Takhar, Opinderjit Kaur (2016). Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. p. 147. ISBN 978-1-351-90010-2.

[ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ-5] ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ; ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ (1993). ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ). ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ: ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ. p. 117. ISBN 0333541073i. {{cite book}}: Check |isbn= value: invalid character (help)

[7] ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼. "classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ". ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ. Archived from the original on July 7, 2015. Retrieved July 30, 2022.

[Britannica-8] McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. "Sikhism". Encyclopædia Britannica Online. https://www.britannica.com/topic/Sikhism. Retrieved 7 August 2018.

[9] "Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak". BBC News. 12 November 2019.

[ਕਲਸੀ_ਛੈਲਸੀਆ-10] ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ. ਸਿਖਿਜ਼ਮ. ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ: ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼. pp. 41–50.

[ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ_2-11] ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ; ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ (1995). ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼. ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ. p. 200.

[ਠੀਸ-12] ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ (2004). ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ. ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ. p. 4. ISBN 978-1-58340-469-0.

[13] Bahri, Hardev. "Gurmukhi". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.

[ShackleMandair2013pxxi-14] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2013). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xxi–xxiii. ISBN 978-1-136-45101-0.

[Mandair2013p12-15] Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 3, 12–13. ISBN 978-1-4411-0231-7.

[16] Chahal, Devinder (July–December 2006). "Understanding Sikhism in the Science Age" (PDF). Understanding Sikhism: The Research Journal (2): 3. Retrieved 10 November 2013.

[18] Fenech, Louis (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (eds.). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. p. 36. ISBN 978-0-19-969930-8.

[Kitagawa2013-21] Kitagawa, Joseph (5 September 2013). The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 111–. ISBN 978-1-136-87597-7.

[Singha-22] ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Singha

[Pruthi-23] 18.0 ^18.1 Pruthi, R. K. (2004). Sikhism and Indian Civilization. New Delhi: Discovery Publishing House. pp. 202–203. ISBN 978-81-7141-879-4.

[pashauraarjan-25] 19.0 ^19.1 ^19.2 ^19.3 ^19.4 ^19.5 Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62

[26] Gandhi, Surjit (2008), History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708; New Delhi: Atlantic Publishers; ISBN 978-81-269-0858-5, pp. 689–690

[27] Johar, Surinder (1999). Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 89. ISBN 978-81-7533-093-1.

[Gandhi-28] 22.0 ^22.1 Gandhi, Surjit Singh (1 February 2008). History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708. New Delhi: Atlantic Publishers. pp. 676–677. ISBN 978-81-269-0857-8.

[29] Chanchreek, Jain (2007). Encyclopaedia of Great Festivals. Shree Publishers. p. 142. ISBN 978-81-8329-191-0.

[30] Dugga, Kartar (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. Abhinav Publications. p. 33. ISBN 978-81-7017-410-3.

[Singh2008-31] Singh, Pritam (2008). Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. ISBN 978-1-134-04945-5. A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).

[Singh1989-32] Singh, Teja; Singh, Ganda (1989). A Short History of the Sikhs: 1469–1765 (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Punjabi University. p. 41. ISBN 978-81-7380-007-8. He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.

[33] Sikhism and Indian Society (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Indian Institute of Advanced Study. 1967. p. 197. Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.

[Singh1996-34] Singh, Darshan (1996). Sikhism: Issues and Institutions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Sehgal Book Distributors. p. 14. ISBN 978-81-86023-03-7. During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.

[35] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xv. ISBN 978-0-415-26604-8.

[Fenech2014p36-36] 30.0 ^30.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. p. 36. ISBN 978-1-4422-3601-1.

[Oberoi1994p78-37] 31.0 ^31.1 Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 78–80. ISBN 978-0-226-61592-9.

[ColeSambhi1995p18-38] 32.0 ^32.1 Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 18–20. ISBN 978-1-898723-13-4.

[FenechMcLeod2014p29-39] 33.0 ^33.1 ^33.2 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 29–30. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 28 May 2020. Retrieved 25 October 2017.

[40] Lua error in ਮੌਡਿਊਲ:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint_publisher_location.

[eosamardas-41] Kushwant Singh. "Amar Das, Guru (1479–1574)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjab University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.

[42] Kaur Singh, Nikky-Guninder (2004). Sikhism. Infobase. p. 120. ISBN 978-1-4381-1779-9.

[Sambhi2005p29-43] Cole, W. Owen; Sambhi, Piara Singh (2005). A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 29–30. ISBN 978-1-135-79760-7.

[Farhadian2015p342-44] Farhadian, Charles E. (2015). Introducing World Religions. Baker Academic. p. 342. ISBN 978-1-4412-4650-9.

[HaarKalsi2009p21-45] Haar, Kristen; Kalsi, Sewa Singh (2009). Sikhism. Infobase. pp. 21–22. ISBN 978-1-4381-0647-2.

[Mandair2013p38-46] 40.0 ^40.1 Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury. pp. 38–40. ISBN 978-1-4411-5366-1. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.

[McLeod1990p28-47] McLeod, W. H. (1990). Textual Sources for the Study of Sikhism. University of Chicago Press. pp. 28–29. ISBN 978-0-226-56085-4. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.

[ShackleMandair2013xv-48] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xv–xvi. ISBN 978-1-136-45101-0. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.

[fenech39-49] Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. p. 39. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.

[McLeod2009p20-50] McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. p. 20. ISBN 978-0-8108-6344-6.

[51] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xv–xvi. ISBN 978-0-415-26604-8.

[52] Singh, Pashaura (2006). Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition. Oxford University Press. pp. 23, 217–218. ISBN 978-0-19-567921-2. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.

[53] Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-567901-4, pp. 118–121

[54] McLeod, W. H. (1989). The Sikhs: History, Religion, and Society. Columbia University Press. pp. 26–51. ISBN 978-0-231-06815-4.

[pashaura29-55] 49.0 ^49.1 Singh, Pashaura (2005). "Understanding the Martyrdom of Guru Arjan" (PDF). Journal of Punjab Studies. 12 (1): 29–62. Archived from the original (PDF) on 3 March 2016. Retrieved 25 October 2017.

[56] Mahmood, Cynthia (2002). A Sea of Orange. Xlibris. p. 16. ISBN 978-1-4010-2856-5.ਫਰਮਾ:Self-published source

[mandair48-57] Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. A & C Black. p. 48. ISBN 978-1-4411-1708-3.

[mandair49-58] 52.0 ^52.1 ^52.2 ^52.3 Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. A & C Black. pp. 48–49. ISBN 978-1-4411-1708-3.

[McLeod2014p260-59] 53.0 ^53.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 260–261. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.

[60] Rām Rāiyā ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟਾਨੀਕਾ ਵਿੱਚ

[61] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xvi. ISBN 978-0-415-26604-8.

[62] Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–445. ISBN 978-0-19-969930-8., Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."

[Mandair2013p53-63] Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 53–54. ISBN 978-1-4411-0231-7. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 25 October 2017., Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".

[cs2013-64] Seiple, Chris (2013). The Routledge Handbook of Religion and Security. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 96. ISBN 978-0-415-66744-9.

[65] Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–238. ISBN 978-0-19-969930-8. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 4 July 2017.

[66] Fenech, Louis E. (2001). "Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources". Journal of the American Oriental Society. 121 (1): 20–31. doi:10.2307/606726. ISSN 0003-0279. JSTOR 606726.

[67] Fenech, Louis E. (1997). "Martyrdom and the Sikh Tradition". Journal of the American Oriental Society. 117 (4): 623–642. doi:10.2307/606445. JSTOR 606445.

[68] McLeod, Hew (1999). "Sikhs and Muslims in the Punjab". South Asia: Journal of South Asian Studies. 22 (sup001): 155–165. doi:10.1080/00856408708723379.

[fenech4-69] Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 236–238. ISBN 978-0-19-969930-8. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 4 July 2017.;
Fenech, Louis E. (2001). "Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources". Journal of the American Oriental Society. 121 (1): 20–31. doi:10.2307/606726. JSTOR 606726.;
Fenech, Louis E. (1997). "Martyrdom and the Sikh Tradition". Journal of the American Oriental Society. 117 (4): 623–642. doi:10.2307/606445. JSTOR 606445.;
McLeod, Hew (1999). "Sikhs and Muslims in the Punjab". South Asia: Journal of South Asian Studies. 22 (sup001): 155–165. doi:10.1080/00856408708723379. ISSN 0085-6401.

[MandairShackle2013p25-70] Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (2013). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 25–28. ISBN 978-1-136-84627-4.

[ws1981-71] Smith, Wilfred (1981). On Understanding Islam: Selected Studies. Walter De Gruyter. p. 191. ISBN 978-90-279-3448-2.

[72] Shani, Giorgio (2008). Sikh Nationalism and Identity in a Global Age. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 24. ISBN 978-0-415-42190-4.

[granthfinalguru-73] 67.0 ^67.1 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named granthfinalguru

[parrinderp259-74] 68.0 ^68.1 ^68.2 Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. London: Hamlyn. p. 259. ISBN 978-0-87196-129-7.

[75] Wolfe, Alvin (1996). Anthropological Contributions to Conflict Resolution. University of Georgia Press. p. 14. ISBN 978-0-8203-1765-6.

[76] Indian Armed Forces Year Book. the University of California. 1959. p. 419.

[77] Jawandha, Nahar (2010). Glimpses of Sikhism. New Delhi: Sanbun Publishers. p. 81. ISBN 978-93-80213-25-5.

[78] Singh, Khushwant (2006). The Illustrated History of the Sikhs. New Delhi: Oxford University Press. pp. 47–53. ISBN 978-0-19-567747-8.

[79] Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 64–65. ISBN 978-0-19-874557-0. Archived from the original on 28 March 2024. Retrieved 25 October 2017.

[Oberoi1994p207-80] Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 207–208. ISBN 978-0-226-61593-6. Archived from the original on 11 November 2023. Retrieved 25 October 2017.

[81] Hasrat, B. J.. "Jind Kaur, Maharani (1817–1863)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx. Retrieved 9 April 2016.

[Shani2007p86-82] 76.0 ^76.1 ^76.2 Shani, Giorgio (2007). Sikh Nationalism and Identity in a Global Age. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 86–93. ISBN 978-1-134-10189-4.

[KudaisyaYong2004-83] Kudaisya, Gyanesh; Yong, Tan Tai (2004). The Aftermath of Partition in South Asia. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 100. ISBN 978-1-134-44048-1. No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their gurus and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.

[FOOTNOTEBanga201799–100-84] 78.0 ^78.1 ^78.2 ^78.3 Banga 2017, pp. 99–100.

[Abid2014-85] 79.0 ^79.1 Abid, Abdul Majeed (29 December 2014). "The forgotten massacre". The Nation. Archived from the original on 2 December 2020. Retrieved 7 December 2020. On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League.

[Mann2014p81-86] 80.0 ^80.1 ^80.2 ^80.3 Mann, Michael (2014). South Asia's Modern History: Thematic Perspectives. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 81–83. ISBN 978-1-317-62446-2.

[FOOTNOTEBanga201799–103-87] 81.0 ^81.1 Banga 2017, pp. 99–103.

[FOOTNOTEBanga201799–104-88] 82.0 ^82.1 Banga 2017, pp. 99–104.

[FOOTNOTEBanga2017104–105-89] 83.0 ^83.1 Banga 2017, pp. 104–105.

[Wolpert2010p9-90] 84.0 ^84.1 Wolpert, Stanley (2010). India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?. University of California Press. pp. 9–12, 16–23. ISBN 978-0-520-94800-6.

[FOOTNOTEBanga2017108–111-91] 85.0 ^85.1 ^85.2 Banga 2017, pp. 108–111.

[Chima2008p85-92] 86.0 ^86.1 ^86.2 ^86.3 Chima, Jugdep S. (2008). The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements. SAGE Publications. pp. 85–95. ISBN 978-81-321-0538-1.

[horowitz482-93] 87.0 ^87.1 ^87.2 Horowitz, Donald L. (2003). The Deadly Ethnic Riot. University of California Press. pp. 482–485. ISBN 978-0-520-23642-4.

[mann_114-94] Mann, Michael (2014). South Asia's Modern History: Thematic Perspectives. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 114. ISBN 978-1-317-62446-2.

[95] Singh, Patwant (2000). The Sikhs. New York: Alfred A. Knopf. p. 17. ISBN 0-375-40728-6.

[96] "When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18". CNBCTV18 (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2022-11-03. Retrieved 2025-01-18.

[:0-97] ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :0

[98] Dokras, Uday (2021). "The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR". Academia. Indo Nordic Author's Collective. Archived from the original on 20 November 2023. Retrieved September 20, 2023.

[shacklexvii-99] 93.0 ^93.1 ^93.2 ^93.3 ^93.4 Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, ISBN 978-0-415-26604-8, pp. xvii–xx

[100] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, pp. 45–46

[101] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, pp. 49–50

[102] Trumpp, Ernest (2004) [1877]. The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs. Munshiram Manoharlal Publishers. p. xxxi. ISBN 978-81-215-0244-3.

[103] Grierson, George Abraham (1967) [1927]. The Linguistic Survey of India. Motilal Banarsidass. p. 624. ISBN 978-81-85395-27-2.

[104] Nesbitt, E. (2014). Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (eds.). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 360–369. ISBN 978-0-19-969930-8.

[shapiro924-105] 99.0 ^99.1 Shapiro, Michael (2002). Songs of the Saints from the Adi Granth. Journal of the American Oriental Society. pp. 924, 925.

[106] Gulati, Mahinder (2008). Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity. Atlantic. p. 302. ISBN 978-81-269-0902-5.

[107] Singha, H. S. (2009). The Encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. p. 8. ISBN 978-81-7010-301-1.

[108] Mann, Gurinder Singh (2001). The Making of Sikh Scripture. Oxford University Press. p. 19. ISBN 978-0-19-513024-9.

[109] Eraly, Abraham (2015). The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate. Penguin UK. ISBN 978-93-5118-658-8. The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath ... Look within your heart, for there you will find [God] ... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.

[110] Susanne, Scholz (2013). God Loves Diversity and Justice. Lexington Books. p. 16. ISBN 978-0-7391-7318-3. The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality – sada sada tun eku hai" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "asti ek digari kui ek tui ek tui – Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "hindu turk ka sahib ek – Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being

[p254-111] ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named p254

[king359-112] Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, ISBN 978-81-250-2801-7, pp. 359–361

[113] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); Teachings of the Sikh Gurus; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; ISBN 978-0-415-26604-8, pp. xxi–xxxii

[brekke673-114] 108.0 ^108.1 Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45038-6, pp. 673, 675, 672–686

[115] Mandair, Arvind (2008). Pemberton, Kelly (ed.). Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. 61. ISBN 978-0-415-95828-8.

[WH_McLeod_2014_page_17-116] Fenech, Louis, and William Hewat McLeod (2014). Historical Dictionary of Sikhism (3rd ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-3600-4. pp. 17, 84–5.

[William_James_2011_pages_241-242-117] James, William (2011). God's Plenty: Religious Diversity in Kingston. McGill–Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-3889-4. pp. 241–42.

[118] Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, ISBN 978-1-59920-059-0, pp. 19–20

[119] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 44

[120] Brekke, Torkel (2014). Reichberg, Gregory M.; Syse, Henrik (eds.). Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions. Cambridge University Press. p. 675. ISBN 978-0-521-45038-6.

[Myrvold-121] Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions, Abingdon-on-Thames, England: Routledge

[122] Singh, Nirbhai (1990); Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations, New Delhi: Atlantic Publishers; pp. 115–122

[123] "What is the Concept of Evil in Sikhism?". Learn Religions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2025-08-17.^{[permanent dead link]}

[124] "Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute" (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2023-10-21. Retrieved 2025-08-17.^{[permanent dead link]}

[125] Sinha, A. K. (2013), Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin, Xlibris, ISBN 978-1-4836-6308-1, pp. 204–216ਫਰਮਾ:Self-published source

[126] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005). Teachings of the Sikh Gurus. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. xxxiv–xli. ISBN 978-0-415-26604-8.

[127] Singh, Nirbhai (1990); Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations, New Delhi: Atlantic Publishers; pp. 115–122

[128] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 157

[129] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 40

[130] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 155–156. ISBN 978-1-898723-13-4.

[jdeol31-131] 125.0 ^125.1 Deol, J. (2000). Mandair, Arvind-Pal Singh; Shackle, Christopher; Singh, Gurharpal (eds.). Sikh Religion, Culture and Ethnicity. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. pp. 31–33. ISBN 978-0-7007-1389-9.

[132] Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, ISBN 978-0-09-173576-0, pp. 426–427

[133] Shackle, Christopher; Mandair, Arvind-Pal Singh (2005). Teachings of the Sikh Gurus. Abingdon-on-Thames, England: Routledge. p. xx. ISBN 978-0-415-26604-8.

[134] William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, ISBN 978-0-8108-6828-1, p. 151

[135] Sethi, Chitleen K. (21 October 2021). "The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth". ThePrint (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Archived from the original on 22 February 2023. Retrieved 22 February 2023.

[136] "A dictionary of Indian literature". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.

[137] "Debating the Dasam Granth". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.

[138] "The encyclopaedia of Sikhism". Archived from the original on 20 November 2023. Retrieved 19 November 2023.

[139] "The A to Z of Sikhism". Archived from the original on 19 November 2023. Retrieved 19 November 2023.

[brittanica-gurdwara-140] "gurdwara". britannica.com. Encyclopædia Britannica, Inc. 5 May 2024. Retrieved 28 June 2024.

[p260-141] Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. London: Hamlyn. p. 260. ISBN 978-0-87196-129-7.

[142] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-13-4, p. 148

[143] McWilliams, Mark (2014). Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013. Oxford Symposium. p. 265. ISBN 978-1-909248-40-3.

[ColeSambhi1995p135-144] Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995). The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices. Sussex Academic Press. pp. 135–136. ISBN 978-1-898723-13-4. Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru.^{[permanent dead link]}

[145] Kuiper, Kathleen (2010). The Culture of India. Rosen. p. 127. ISBN 978-1-61530-149-2.

[nesbittbc-146] 140.0 ^140.1 Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 122–123. ISBN 978-0-19-874557-0. Archived from the original on 15 April 2023. Retrieved 6 March 2017.

[147] Mandair, Arvind-Pal Singh (2013). Sikhism: A Guide for the Perplexed. Bloomsbury Academic. pp. 128–130. ISBN 978-1-4411-0231-7. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.

[148] Nesbitt, Eleanor (2016). Sikhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 6, 124. ISBN 978-0-19-106276-6.

[McLeod2009p95-149] McLeod, W. H. (2009). The A to Z of Sikhism. Scarecrow Press. p. 95. ISBN 978-0-8108-6344-6.

[Roy2005p192-150] Roy, Christian (2005). Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 192–193. ISBN 978-1-57607-089-5.

[151] Wellman, James K. Jr.; Lombardi, Clark (2012). Religion and Human Security: A Global Perspective. Oxford University Press. pp. 112 note 18. ISBN 978-0-19-982775-6.

[152] Kaur Singh, Nikky-Guninder (2011). Sikhism: An Introduction. London / New York: I.B. Tauris. pp. 93–94. ISBN 978-1-84885-321-8.

[Oberoi1994p68-153] Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. pp. 43–49, 68, 327–328. ISBN 978-0-226-61592-9.

[Ferrari2011p48-154] Geaves, Ron (2011). Ferrari, Fabrizio (ed.). Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing. Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. pp. 48–51. ISBN 978-1-136-84629-8.

[155] Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs. Brill Academic. pp. 17–18. ISBN 978-90-04-09554-0.

[156] Cole, W. O.; Sambhi, Piara Singh (2016). Sikhism and Christianity: A Comparative Study. Springer. pp. 134–135, 168. ISBN 978-1-349-23049-5.

[singha7-157] 151.0 ^151.1 Singha, H. S. (2000). The Encyclopedia of Sikhism. Hemkunt Press. pp. 7, 16, 27. ISBN 978-81-7010-301-1.

[158] Kaur Singh, Nikky-Guninder (2004). Sikhism. Infobase. pp. 100–101. ISBN 978-1-4381-1779-9.

[159] Thursby, Gene R. (1992). The Sikhs. Brill Academic. pp. 14–15. ISBN 978-90-04-09554-0.

[161] Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 5–6, 29, 60–61. ISBN 978-1-4422-3601-1.

[162] Loehlin, Clinton Herbert (1964) [1958]. The Sikhs and Their Scriptures (2nd ed.). Lucknow Publishing. p. 42.

[163] ttps://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4

[164] ttps://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0

[165] Kaur Singh, Nikky-Guninder (2005). The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity. Albany: State University of New York Press. p. 189. ISBN 978-0-7914-6583-7. The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.

[Ruether2006p700-166] Skinner Keller, Rosemary; Radford Ruether, Rosemary; Cantlon, Marie (2006). Encyclopedia of Women and Religion in North America. Indiana University Press. p. 700. ISBN 978-0-253-34687-2.

[fenech33-167] 160.0 ^160.1 Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 33–34, 220. ISBN 978-1-4422-3601-1.

[168] "Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar)". Archived from the original on 6 April 2002. Retrieved 8 June 2006.

[SinghFenech2014p23-169] 162.0 ^162.1 ^162.2 ^162.3 ^162.4 ^162.5 Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). The Oxford Handbook of Sikh Studies. Oxford University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-19-100411-7. Archived from the original on 8 March 2024. Retrieved 16 May 2016.

[170] Fenech, Louis E.; McLeod, W. H. (2014). Historical Dictionary of Sikhism. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. pp. 84–85. ISBN 978-1-4422-3601-1. Archived from the original on 17 August 2023. Retrieved 16 May 2016.

[171] Simmonds, David (1992). Believers All: A Book of Six World Religions. Cheltenham, England: Nelson Thornes. pp. 120–121. ISBN 978-0-17-437057-4.

[172] "ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ". Archived from the original on 2005-03-16. Retrieved 2005-07-01. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)

[173] "ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ". Archived from the original on 2005-05-05. Retrieved 2005-07-01. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)

[1] ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਸ਼ ਹੈ।. ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ. 2006. The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ). ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ. ISBN 978-0-19-567747-8. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm

[6] "Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "Moreno, Luis; Colino, César (2010). Diversity and Unity in Federal Countries. McGill Queen University Press. p. 207. ISBN 978-0-7735-9087-8.

[Louis_Fenech_2014_page_35-17] 3.0 ^3.1 "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant parampara in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).

[David_Lorenzen_1995_pages_1-2-19] "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).

[encyclobritannicasikh-20] "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).

[24] These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in Ahinsa, and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.

[160] The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).

[lower-roman 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[lower-roman 2]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[lower-roman 3]

[15]

[lower-roman 4]

[lower-roman 5]

[16]

[17]

[18]

[lower-roman 6]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

v t e ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ	ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕਿ੍ਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲਸਾ
ਫ਼ਲਸਫਾ	ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗਰੰਥ ਨਾਮ ਜਪੋ ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਵੰਡ ਛਕੋ ਚੜਦੀਕਲਾ ਮਾਣਸ ਜਾਤ ਸੰਤ ਸਪਾਹੀ
ਦਸਤੂਰ	ਨਾਮ ਕਰਨ ਨਿਤਨੇਮ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ ਪੰਜ ਗੁਣ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਿਮਰਨ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅਰਦਾਸ ਦਸਵੰਧ ਲੰਗਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ
ਗ੍ਰੰਥ	ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕਲਾਮ-ਏ-ਗੋਯਾ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ (ਮਰਯਾਦਾ) ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ
ਅਵਾਮੀ ਵਿਸ਼ੇ	ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਖਾਲਸਾ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖਾਲਿਸਤਾਨ
ਤਖਤ	ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ
ਸਿੱਖੀ ਫਾਟਕ